Το γένος, το έθνος και ο «διάλογος» με την Ευρώπη

Ο επίκαιρος λόγος του Φαναριώτη Δημ. Καταρτζή

Της Ολγας Κατσιαρδη-Hering* Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 24/3/2012

Για τις σκέψεις που ακολουθούν θα ‘θελα να αφήσω να διαβασθεί ο επίκαιρος, νομίζω, λόγος του Φαναριώτη Δημήτριου Καταρτζή, που έγραφε στη δεκαετία του 1780. Είναι ο λόγιος που στόχευε με τα δοκίμιά του στην ανάγκη της μόρφωσης των Ρωμηών της εποχής του αλλά και άλλων λαών, όπως των Βλάχων της Βλαχίας, και στοχαζόταν για τις έννοιες του έθνους και της πατρίδας και της Πολιτείας:

«Λέγωντας Ρωμηό χριστιανό εννοώ έναν πολίτη ενού έθνους, που με τα δυ’ ονόματ’ αυτά τον δηλούνε αυτόνα να’ν’ένα μέλος αυτηνής της πολιτικής κοινωνίας, απτήν οποία και παρονομάζεται. Αυτή λοιπόν έχωντας γνωστούς νόμους πολιτικούς, και ρητούς κανόνες εκκλησιαστικούς, τον κάμνει τέτοιον, και διαφορετικό από κάθε άλλον, που να’ναι μέλος σ’ άλλην πολιτεία με άλλη θρησκεία.[…]», και συνεχίζει: «Ομολογώ στον αυτόν καιρό, πως εμείς δεν είμαστε έθνος που να φορμάρουμε καθ’ αυτό πολιτεία, αλλά είμαστε υποτελείς σε άλλο επικρατέστερο· για τούτο και πέρνωντάς το απτόν ορισμό του πολίτη που δίδ’ ο Αριστοτέλης, μας κατηγορούνε μερικοί Φράγκοι πως δεν έχουμ’ εμείς πατρίδα· δεν είν’ όμως έτζη»[…]», με τη διαφορά ότι «ένας Ρωμηός δεν μπορεί να δείξη την αγάπη τ’όλη στον εαυτό του, στη φαμελιά του, στο έθνος του, όσο την δείχνει ένας πολίτης σ’ ένα αυτόνομο· […] Να πούμε κ’άλλο, αφ’ ού ένας Ρωμηός συλλογιστή μια φορά πως κατάγεται από τον Περικλέα, Θεμιστοκλέα και άλλους παρόμοιους Έλληνες, ή απτούς συγγενείς του Θεοδόσιου, του Βελισσάριου, του Ναρσή, του Βουλγαροκτόνου, του Τζιμισκή κ’άλλων ή από κανέναν του συγγενή, πώς να μην αγαπά τους απογόνους εκεινών κ’αυτωνών των μεγάλων ανθρώπων; […] Έχει το έθνος μας σε πολλότατα της Τουρκιάς μέρ’ υποστατικά, και σε πολλά μέρη και μικρούτζικα συστήματα πολιτικά με προνόμια. Είναι τόσοι στο γένος μας πώχουνε αξιώματα, δηλαδή πατριάρχαι, αρχιερείς και αυθένται με μπαράτια βασιλικά […]».

 

Όψεις του «ελληνικού» στην αναζήτηση εθνικής ταυτότητας

Η ΑΥΓΗ: 25/03/2012

ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΗΜΗΡΟΥΛΗ*

Το παράδειγμα της ποίησης

Aφού σήμερα θα προσφύγουμε στους ποιητές για να εορτάσουμε τον λόγο της μνήμης, ας αρχίσουμε με τα λόγια ενός πολύ γνωστού μας: «O ποιητής δεν έχει ταυτότητα»· «δεν έχει εγώ»· «είναι ένας χαμαιλέων». Aυτά γράφει ο Σεφέρης στονMονόλογο πάνω στην Ποίηση [1939], αποδίδοντας πιστά φράσεις του ποιητή Tζον Kιτς από μια επιστολή του γραμμένη το 1818. Στη λογοτεχνική παράδοση έχουμε και άλλες παρόμοιες μεταφορές, με τις οποίες υπογραμμίζεται η ρευστότητα του συγγραφικού υποκειμένου και αντιπαρατίθεται στις απόπειρες του κριτικού λόγου να οριστικοποιήσει και να τυποποιήσει τη μορφή του ποιητή και το περιεχόμενο του έργου του.

Mε αυτόν τον τρόπο τονίζεται η έλλειψη ταυτότητας στον θεωρητικό και αισθητικό χώρο, όπου ο ποιητής κυκλοφορεί σε μια πολυμερή και δαιδαλώδη κοινωνία του πνεύματος. Tονίζεται επίσης η αντίθεση προς τη χειραγώγηση του ποιητικού λόγου από προκατασκευασμένες ερμηνείες. Ωστόσο, αυτή η ικανότητα -η ανάγκη αν θέλετε- του ποιητή να αποσχηματίζεται και να μετασχηματίζεται δεν σημαίνει ότι έχει απαλλαγεί από το πρόβλημα της ταυτότητας.

 

Εκκλησία και έθνος στα Βαλκάνια

Η ΑΥΓΗ: 25/03/2012

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ*

Ιστορική αντινομία ή κοινωνική σύγκρουση;

Το νεοτερικό ιστορικό φαινόμενο της συγκρότησης του έθνους/εθνικού κράτους και η σχέση του με την εκκλησία δεν είναι ξεκομμένο από το θεσμικό ρόλο της στο εσωτερικό των μεσαιωνικών χριστιανικών κρατών της Βαλκανικής. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι καθένα από αυτά, κυρίως το σερβικό και το Β’ βουλγαρικό κράτος -για να περιοριστούμε σ’ αυτά-, κατάφεραν, σε πρόσφορες συγκυρίες (1219 και 1235), να συγκροτήσουν ξεχωριστές εκκλησίες, υιοθετώντας το κυρίαρχο βυζαντινό/«κωνσταντίνειο» μοντέλο (ο ηγεμόνας/κράτος με την εκκλησία του). Κι ακόμα πως, παρά την επιβεβλημένη τομή τού 1453, αυτή η ατομική τους κατάκτηση και κληρονομιά δεν έπαψε έκτοτε να επικαιροποιείται. Διαρρηγνύοντας τη χριστιανική οικουμενικότητα την οποία διακήρυσσε το Πατριαρχείο, τα δύο αυτά κράτη, ιδρύοντας δική τους εκκλησία, δεν έπαψαν βέβαια να βρίσκονται υπό την πνευματική κηδεμονία της Κωνσταντινούπολης. Η χριστιανική κοινότητα διαιωνίστηκε, αν και όχι πάντα ως ενεργός ενωτικός παράγοντας: Οι υστερο-μεσαιωνικές διευθετήσεις Βουλγάρων και Σέρβων, ερήμην του Πατριαρχείου, μετέτρεψαν τις διακρατικές/διεκκλησιαστικές σχέσεις σε ακανθώδες ζήτημα, αν κρίνουμε από τα συνακόλουθα αναθέματα που εκτόξευε το τελευταίο.

 

Το μήνυμα του Πολυτεχνείου

ΕΘΝΟΣ ΓΝΩΜΗ [17-11-2008]

ΣΥΝΗΘΙΖΕΤΑΙ κάθε χρόνο τέτοιες μέρες να υποστηρίζεται από πολιτικά κόμματα ότι το μήνυμα του Πολυτεχνείου παραμένει αδικαίωτο. Το ίδιο συμβαίνει και φέτος. Μόνο που φέτος κανένας δεν διανοείται, υποθέτουμε, να ισχυριστεί ότι υπάρχει έστω και μικρή δόση υπερβολής στην επισήμανση ότι το σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» είναι, όσο ποτέ άλλοτε στη μεταδικτατορική περίοδο, επίκαιρο. Εγγυάται γι αυτό η δεινή κατάσταση στην οποία περιέρχονται όλο και μεγαλύτερα τμήματα της κοινωνίας εξαιτίας της διεθνούς, και όχι μόνον, οικονομικής κρίσης.

Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ στην Παιδεία είναι διαχρονικά προβληματική και η κύρια αιτία ήταν η υποχρηματοδότησή της. Ωστόσο, τα τελευταία πέντε χρόνια η κατάσταση εξελίσσεται ακόμη χειρότερα, καθώς μειώνεται συνεχώς το ύψος των προβλεπόμενων από τον προϋπολογισμό κονδυλίων. Το 5% που υποσχόταν ο Κ. Καραμανλής για την Παιδεία αποδείχθηκε ακόμη μία προεκλογική απάτη.

ΣΧΕΤΙΚΑ ή και σημαντικά καλύτερα ήταν τα πράγματα στον οικονομικό τομέα. Η κυβέρνηση του Κ. Καραμανλή επιδείνωσε κι εδώ την κατάσταση. Και ήδη στην κυβερνητική ανεπάρκεια και ανικανότητα προστίθενται τώρα και οι παρενέργειες της διεθνούς χρηματοπιστωτικής κρίσης. Κοντά στη σταδιακή μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος λόγω της ακρίβειας και της αισχροκέρδειας, προστίθεται πια και ο εφιάλτης της ανεργίας, που όλες οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι θα εκτοξευτεί στα ύψη μέσα στο 2009.

ΚΑΙ, ΦΥΣΙΚΑ, όταν η εργασιακή αβεβαιότητα διευρύνεται και οι πολίτες υποχρεώνονται να συμβιώνουν με την ανασφάλεια για το μέλλον, αναπόφευκτα αισθάνονται τα περιθώρια των ελευθεριών τους να περιορίζονται και ακόμη και αυτονόητες κατακτήσεις τους ν αμφισβητούνται. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και την καθιέρωση νέων και ελαστικότερων μορφών απασχόλησης προωθούν μεγάλες επιχειρήσεις με το πρόσχημα της επερχόμενης κρίσης.

ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΜΕΝΑ, κατά συνέπεια, προβάλλονται και σήμερα τα ίδια με τότε κοινωνικά αιτήματα. Τα χρόνια πέρασαν, η πολιτική πραγματικότητα άλλαξε, αλλά τα προβλήματα παραμένουν ίδια με τότε. Και ο πολίτης πρέπει ν αγωνιστεί σκληρά για το μέλλον του.