RSS

Οι πολλαπλές αφηγήσεις

06 Sep

23 Αυγούστου 1939, μετά την υπογραφή του γερμανοσοβιετικού συμφώνου μη επιθέσεως. Από δεξιά, ο σοβιετικός κομισάριος για τις εξωτερικές υποθέσεις Βιατσεσλάβ Μιχαήλοβιτς Μολότοφ, ο Στάλιν, ο υπουργός Εξωτερικών του Ράιχ Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ και ο υφυπουργός Εξωτερικών του Ράιχ Φρίντριχ Γκάους

  • Norman Davies | Το Βήμα | Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009

Θα πίστευε κανείς ότι 70 χρόνια είναι αρκετά ώστε να κατανοήσουμε τι ακριβώς συνέβη το 1939. Αλλά δεν είναι έτσι. Οι παρερμηνείες και η παραπληροφόρηση πληθαίνουν. Την περασμένη εβδομάδα οι Πολωνοί γιόρτασαν την 70ή επέτειο από την κήρυξη του πολέμου την 1η Σεπτεμβρίου στο οχυρό του Βέστερπλατε στο λιμάνι του Γκντανσκ (πρώην Ντάντσιχ). Οικοδεσπότης ήταν ο πρωθυπουργός της Πολωνίας Ντόναλντ Τουσκ, γέννημα θρέμμα του Γκντανσκ και πολύ καλός ιστορικός. Στη λίστα των προσκεκλημένων συμπεριελήφθησαν η Ανγκελα Μέρκελ, ο Μπερνάρ Κουσνέρ, ο Ντέιβιντ Μίλιμπαντ και ο Βλαντίμιρ Πούτιν. Ο Γκόρντον Μπράουν και ο Μπαράκ Ομπάμα αρνήθηκαν την πρόσκληση. Οι προσκεκλημένοι άκουσαν με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο πώς ο Αδόλφος Χίτλερ στις 31 Ιουλίου 1939 διέταξε επίθεση κατά της Πολωνίας από ξηράς, θαλάσσης και αέρος και πώς το αγκυροβολημένο στο λιμάνι καταδρομικό Schleswig Ηolstein άνοιξε ξαφνικά πυρ κατά του Βέστερπλατε ακριβώς στις 4.45 τα ξημερώματα.


Τεράστιες απώλειες


Η πολωνική κυβέρνηση χρησιμοποίησε την επέτειο για να εξιστορήσει τη δική της εκδοχή των γεγονότων, τονίζοντας τις τεράστιες απώλειες που υπέστη η χώρα από την απόφασή της να αντισταθεί και να πολεμήσει. Ως το 1945 είχαν σκοτωθεί πάνω από έξι εκατομμύρια πολωνοί πολίτες (περίπου το 18% του πληθυσμού), ενώ οι μισοί από αυτούς ήταν εβραίοι. Περίπου η μισή επικράτεια της Πολωνίας κατελήφθη διά της βίας από τη Σοβιετική Ενωση. Η πρωτεύουσα της χώρας, η Βαρσοβία, υπέστη τις μεγαλύτερες καταστροφές από οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή πόλη. Και η πολύτιμη ανεξαρτησία της Πολωνίας, που οι Βρετανοί βιάστηκαν να εγγυηθούν, βυθίστηκε χωρίς να αφήσει ίχνη, για να ξαναβγεί στην επιφάνεια μόλις το 1989. Οι Ρώσοι προειδοποίησαν ότι, αν κανείς τολμούσε να αμφισβητήσει τον ρόλο της Σοβιετικής Ενωσης κατά το ξέσπασμα του Β Δ Παγκοσμίου Πολέμου, ο κ. Πούτιν δεν θα παρευρίσκετο στις εορταστικές εκδηλώσεις.

Οι νικητές των πολέμων καταλαμβάνουν εξέχουσα θέση στις μεταπολεμικές αφηγήσεις των γεγονότων. Και η Πολωνία, η μοναδική Συμμαχική χώρα που αντιμετωπίστηκε ως ηττημένη, εξακολουθεί να βγαίνει ζημιωμένη. Υιοθετώντας το Ολοκαύτωμα ως το υπέρτατο σύμβολο του κακού κατά του οποίου πολέμησαν, ακουσίως επισκίασαν άλλες τεράστιες τραγωδίες που συντελέστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Οι Ρώσοι, οι οποίοι ήταν οι κύριοι νικητές του πολέμου στην ηπειρωτική Ευρώπη, κατάφεραν να «πουλήσουν» μιαν ενδιαφέρουσα μεταπολεμική αφήγηση των γεγονότων. Διαφημίζοντας το σλόγκαν «Είκοσι εκατομμύρια Ρώσοι νεκροί» κέρδισαν τεράστια διεθνή συμπάθεια, ενώ διέγραψαν από το «αρ χείο» τα σοβιετικά εγκλήματα και απέκρυψαν τη μοίρα των εκατομμυρίων ανθρώπων που σκότωσε ο Στάλιν. Μετά το 1989 οι πληροφορίες άρχισαν να κυκλοφορούν πιο ελεύθερα. Αλλά ως και σήμερα λίγοι άνθρωποι έχουν συνειδητοποιήσει ότι οι απώλειες της Λευκορωσίας, των βαλτικών κρατών και της Ουκρανίας ήταν μεγαλύτερες από εκείνες της Ρωσίας.

Ιδιόμορφη ιεραρχία


Στην Πολωνία ισχύει μια ιδιόμορφη ιεραρχία των αμφισβητούμενων αφηγήσεων του πολέμου. Την 1η Σεπτεμβρίου 1939 η Luftwaffe στην πρώτη αεροπορική επίθεση στόχευσε τη μικρή πολωνική πόλη Βιελούν. Οι βόμβες άρχισαν να πέφτουν μεταξύ 4.30

και 4.40 το πρωί, δηλαδή πριν από την επίθεση στο Βέστερπλατε. Περίπου 1.290 κάτοικοι της πόλης σκοτώθηκαν ενώ κοιμούνταν. Τα τρία τέταρτα της πόλης καταστράφηκαν ολοσχερώς. Αλλά σχεδόν κανείς, εκτός από τους κατοίκους της Βιελούν, δεν το θυμάται. Για κάποιον λόγο ο βομβαρδισμός της Βιελούν πέρασε στη λήθη της Ιστορίας. Σε αυτόν τον πόλεμο των ιστορικών αφηγήσεων τίποτε δεν συγκρίνεται σε μέγεθος και αποφασιστικότητα με την προπαγάνδα που εξαπέλυσε η Μόσχα πριν από το ταξίδι του κ. Πούτιν. Ο πολωνός υπουργός Εξωτερικών Ράντεκ Σικόρσκι προέβη σε μια σημαντική διπλωματική χειρονομία εξυμνώντας το θάρρος του κ. Πούτιν- εξάλλου συμφώνησε να παρευρεθεί σε μια εκδήλωση που όλοι οι άλλοι ρώσοι ηγέτες περιφρονούσαν.

Σήμερα δεν είναι πλέον δυνατόν το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο της 23ης Αυγούστου 1939 να παρουσιάζεται ως αποκύημα της φαντασίας των ιμπεριαλιστών εχθρών. Ολοι έχουν παρακολουθήσει τη σκηνή όπου ο Ρίμπεντροπ προσγειωνόταν στη Μόσχα ή όπου ο Στάλιν χαμογελούσε διάπλατα καθώς ο Ρίμπεντροπ και ο Μολότοφ υπέγραφαν το σύμφωνο μη επιθέσεως. Ωστόσο δεν είναι διόλου δύσκολο να επανέλθουν στο προσκήνιο τα επιχειρήματα των σοβιετικών προπαγανδιστών τα οποία παρουσιάζουν το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο ως μια ειρηνική κίνηση ενός ηγέτη που προσπαθούσε να κερδίσει χρόνο. Επιπλέον, κανείς δεν μπορεί να εμποδίσει το Κρεμλίνο ή τους υποστηρικτές του να κατηγορούν για τον πόλεμο κάποιους απροσδιόριστους «κακούς»εννοώντας συνήθως τους Πολωνούς – που θα υπάκουαν με ευχαρίστηση στις προσταγές του Χίτλερ.

Μυστικά πρωτόκολλα
Προσφάτως δύο κρατικοί ρωσικοί τηλεοπτικοί σταθμοί πρόβαλαν μια ταινία με τίτλο «Τα μυστικά των μυστικών πρωτοκόλλων». Το φιλμ δεν πραγματευόταν, αντίθετα με ό,τι θα περίμενε κανείς, τα μυστικά πρωτόκολλα του γερμανοσοβιετικού συμφώνου, αλλά την πολωνογερμανική συμφωνία μη επιθέσεως του 1934. «Υποθέτουμε» είπε ο Αλεξάντρ Ντιουκόφ, ο οποίος συμμετείχε στη δημιουργία της ταινίας, «ότι το σύμφωνο του 1934 περιείχε μυστικά πρωτόκολλα κατά της Σοβιετικής Ενωσης». Μία από τις πιο ξεκάθαρες δηλώσεις της επίσημης γραμμής της ρωσικής κυβέρνησης εμφανίστηκε στην ιστοσελίδα του υπουργείου Αμυνας. Ο Σεργκέι Κοβάλεφ, του Ινστιτούτου Στρατιωτικής Ιστορίας στη Μόσχα, έγραψε ότι οι διεκδικήσεις του Χίτλερ στην Πολωνία το 1939 ήταν «μετριοπαθείς» και «δικαιολογημένες» και ότι η ευθύνη για το ξέσπασμα του πολέμου βαρύνει την Πολωνία. Το στυλ του, το παράπονο για «τις διαστρεβλώσεις και τα επινοήματα των άλλων» θυμίζει έντονα τη σοβιετική εποχή. Αλλά η λογική του, όχι. Κανείς στη σοβιετική Μόσχα δεν θα τολμούσε να περιγράψει τις πολιτικές του Αδόλφου Χίτλερ ως «μετριοπαθείς». Η εφημερίδα «Πράβντα» (η λέξη αυτή σημαίνει «αλήθεια» στα ρωσικά) πήγε ένα βήμα πιο πέρα. Ενα άρθρο που έφερε την υπογραφή της Λίζας Κάρποβα ανέφερε ότι η Πολωνία από το 1926 ήταν ένα φασιστικό κράτος όπως η Ιταλία του Μουσολίνι και ότι οι εβραίοι της χώρας κατάφεραν να επιβιώσουν χάριν των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Πολωνοί πράκτορες σχεδίασαν μια επίθεση σε γερμανική φάλαγγα οχημάτων που μετέφερε μία μηχανή Εnigma. Ετσι, κατέληγε η Κάρποβα, το αίτιο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι «μια πολωνική μηχανορραφία που υποστήριξαν οι Βρετανοί».

Τι ακριβώς πυροδότησε το φρενήρες ενδιαφέρον της Μόσχας για την ιστορία δεν είναι ξεκάθαρο. Ισως έχει να κάνει με την απόφαση του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη να καταδικάσει το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο και να επιρρίψει την ευθύνη για τον πόλεμο τόσο στον Χίτλερ όσο και στον Στάλιν. Ισως πάλι να οφείλεται στην ανοιχτή επιστολή μιας μεγάλης ομάδας διακεκριμένων γερμανών ιστορικών και διανοουμένων, η οποία ισοδυναμούσε με μιαν απολογία προς την Πολωνία. Εδώ και 50 χρόνια η Ρωσία εκμεταλλευόταν την προθυμία των Γερμανών να αναλάβουν εξ ολοκλήρου την ευθύνη για τον πόλεμο. Τα πράγματα όμως αλλάζουν. Η Ανγκελα Μέρκελ συμφώνησε στην ανέγερση ενός μουσείου προς τιμήν των εκατομμυρίων Γερμανών που υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους από τον Κόκκινο Στρατό, τα σοβιετικά καθεστώτα και τη Συμμαχική συνδιάσκεψη του Πότσδαμ. Η κοινή γνώμη στη Γερμανία έχει αρχίσει να συνειδητοποιεί ότι κάποιοι άνθρωποι σε ένα έθνος μπορεί να είναι εγκληματίες ενώ άλλοι να είναι θύματα. Στη Ρωσία δεν συμβαίνει το ίδιο.

  • Ο κ. Νόρμαν Ντέιβις είναι ιστορικός, μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας και επισκέπτης καθηγητής στο Clare Ηall του Κέιμπριτζ. Είναι ειδικευμένος στην ιστορία της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης του 20ού αιώνα.

Advertisements
 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: