RSS

Monthly Archives: September 2009

Το ξημέρωμα που έφερε τη φρίκη στον πλανήτη

  • Β’ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΗΝ 1η ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΤΟΥ 1939 ΤΑ ΝΑΖΙΣΤΙΚΑ ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΑΣ ΕΜΠΑΙΝΑΝ ΣΤΗΝ ΠΟΛΩΝΙΑ ΚΑΙ «ΕΓΚΑΙΝΙΑΖΑΝ» ΤΟ ΚΟΛΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΟΥΣΒΙΤΣ, ΤΟΝ «ΘΥΡΕΟ» ΤΟΥ Γ’ ΡΑΪΧ

Στις 04.45 τα χαράματα της 1ης Σεπτεμβρίου, ακριβώς την ώρα που πριν από εβδομήντα χρόνια γερμανικό πλοίο έριχνε τα πρώτα πυρά εναντίον του πολωνικού οχυρού στη χερσόννησο Βέστερπλατε έξω από το Γκντανσκ, ξεκινούσαν σε ένα παγωμένο σκηνικό με φόντο τη Βαλτική οι εκδηλώσεις μνήμης για την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο δήμαρχος της πόλης του Γκντανσκ, ο πρόεδρος και ο πρωθυπουργός της Πολωνίας, εκπρόσωποι της Εκκλησίας και του Στρατού, αξιωματούχοι, βετεράνοι απευθύνθηκαν στο συγκεντρωμένο πλήθος, σε μια λιτή τελετή που ολοκληρώθηκε με την κατάθεση στεφάνων. Ο υπόλοιπος κόσμος ξυπνούσε πιο ήσυχα.

Στον βασικό κορμό των εκδηλώσεων μετά το μεσημέρι, το σκηνικό είχε εντελώς αλλάξει. Ενας λαμπερός ήλιος ζέσταινε τις μνήμες και φωτογράφιζε κάθε λεπτομέρεια στα πρόσωπα των ηγετών από συνολικά 70 χώρες που συγκεντρώθηκαν για να ξεφυλλίσουν ξανά τις πιο αιματοβαμμένες σελίδες της Ιστορίας, με περισσότερα από 50 εκατομμύρια θύματα. Ο Ρώσος πρωθυπουργός, Βλαντιμίρ Πούτιν, η καγκελάριος της Γερμανίας, Αγκελα Μέρκελ, ο Γάλλος πρωθυπουργός Φρανσουά Φιγιόν, ο Ιταλός πρωθυπουργός Σίλβιο Μπερλουσκόνι παραβρέθηκαν μεταξύ πολλών άλλων, υπό δρακόντεια μέτρα ασφαλείας, ενώ πλήθος ανθρώπων των μέσων ενημέρωσης και απλών πολιτών κρατούσε ολόλευκες ομπρέλες με την υπογραφή «1939» σε ένα ανακατεμένο φολκλόρ που όμως δεν άφηνε κανέναν να χαλαρώσει μακριά από τις σκοτεινές μνήμες.

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν είχε προετοιμάσει το έδαφος για την επίσκεψή του με επιστολή του στη μεγαλύτερη πολωνική εφημερίδα «Γκαζέτα Βιμπρόσκα», αλλά δεν έκανε καμία εντυπωσιακή κίνηση ούτε στην επίσημη ομιλία του στον τόπο των εκδηλώσεων ούτε και κατά τη συνάντηση που είχε προηγουμένως με τον Πολωνό ομόλογό του, Ντόναλντ Τουσκ.

«Δεν είναι δουλειά μας να αποφασίσουμε την τρέχουσα εκδοχή της Ιστορίας αλλά μαζί μπορούμε να φθάσουμε στην αλήθεια», είπε, απευθυνόμενος στον Ρώσο ομόλογό του ο Πολωνός πρωθυπουργός, Ντόναλντ Τουσκ, στην κοινή συνέντευξη Τύπου που έδωσαν μετά τη συνάντησή τους, σε προάστιο του Γκντανσκ.

Πριν ακόμη την άφιξη του Ρώσου πρωθυπουργού στην Πολωνία δημιουργήθηκε σάλος για ό,τι θεωρείται εκστρατεία της Μόσχας να «διορθώσει» όσα κρίνει ως ιστορικές ανακρίβειες βάζοντας στο στόχαστρο κυρίως τις κυβερνήσεις πρώην κομμουνιστικών κρατών όπως η Πολωνία, η Ουκρανία και οι χώρες της Βαλτικής που αντιμετώπιζαν τη Σοβιετική Ενωση του Στάλιν ως κατακτητή και εχθρό τους.

Ετσι κι αλλιώς η επίσκεψη του Ρώσου πρωθυπουργού πέρασε μέσα από ένα τοπίο με αγκάθια όπως η ιστορική εκτίμηση για την πολυσυζητημένη συνθήκη Ρίμπεντροπ-Μολότοφ από την πλευρά της Πολωνίας, η συμφωνία μη-επίθεσης των Σοβιετικών με τη ναζιστική Γερμανία αλλά και η σφαγή στο Κατίν.

Η άρνηση της Πολωνίας να αφήσει την Ελεύθερη Πόλη του Γκντανσκ να ενσωματωθεί στο Τρίτο Ράιχ και να δημιουργηθεί μεγάλος αυτοκινητόδρομος και σιδηροδρομική γραμμή κατά μήκος της πολωνικής Πομερανίας έδωσε την αφορμή για τη γερμανική επίθεση, τα ξημερώματα της 1ης Σεπτεμβρίου του 1939. Για μια χώρα που είχε κερδίσει την ανεξαρτησία της μόλις πριν από είκοσι χρόνια, η προοπτική της υποδούλωσης στη Γερμανία ήταν μη αποδεκτή.

Η υπεροχή της ισχυρότατης γερμανικής στρατιωτικής μηχανής ήταν σαφέστατη και παρά την ηρωική τους αντίσταση, οι πολωνικές δυνάμεις εξουδετερώθηκαν ολοκληρωτικά έπειτα από πέντε εβδομάδες. Η καταστροφή για το πολωνικό κράτος συμπληρώθηκε με το χτύπημα από τη Σοβιετική Ενωση, που εισέβαλε στις 17 Σεπτεμβρίου στην ανατολική Πολωνία. Περίπου 60 χιλιάδες Πολωνοί στρατιώτες σκοτώθηκαν, εκατοντάδες χιλιάδες φυλακίστηκαν και το πολωνικό κράτος εξαφανίστηκε γι’ άλλη μία φορά από τον χάρτη της Ευρώπης.

  • Η φρίκη κατοικεί στο Αουσβιτς

Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, με ένα τεράστιο δίκτυο υπο-στρατοπέδων (που έφθαναν τις 3 χιλιάδες στα πολωνικά εδάφη) ήταν ένα σημαντικό εργαλείο άμετρης φρίκης της ναζιστικής Γερμανίας. Στην πραγματικότητα, το πρώτο στρατόπεδο δημιουργήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου του 1939, στο Στάτχοφ, κοντά στο Γκντανσκ, ειδικά για Πολωνούς. Το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Αουσβιτς, όπου περίπου ένα εκατομμύριο Εβραίοι από ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη θα εξουδετερώνονταν αργότερα, δημιουργήθηκε αρχικά επίσης για ακτιβιστές της πολωνικής αντίστασης. Συνολικά, περίπου ένα εκατομμύριο Πολωνοί έχασαν τη ζωή τους στις γερμανικές φυλακές και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στη διάρκεια του πολέμου.

Οι Εβραίοι, που ο πληθυσμός τους στην προ-πολεμική Πολωνία έφθανε τα 3 εκατομμύρια, από το 1939 απωθούνταν βίαια από τις περιοχές που ενσωματώνονταν στο Γ’ Ράιχ και συγκεντρώνονταν σε εκατοντάδες γκέτο, όπου πέθαιναν από την πείνα και τις κακουχίες. Ο διωγμός τους εξελίχθηκε σε μαζικής κλίμακας «γενοκτονία» μετά τη γερμανική επίθεση στη ΕΣΣΔ, τον Ιούνιο του 1941. Από το καλοκαίρι του 1942 έως το φθινόπωρο του 1943 το σύστημα εξόντωσης των Εβραίων στο πλαίσιο της «Επιχείρησης Ράινχαρντ» εξάλειψε περίπου 2 εκατομμύρια, κυρίως στους θαλάμους αερίων των πολλών στρατοπέδων, που δημιουργήθηκαν ειδικά γι’ αυτόν τον σκοπό στην Πολωνία.

Ο χώρος του Αουσβιτς-Μπιρκενάου, είναι σήμερα επισκέψιμος, δομημένος στη λογική ενός μουσείου, χωρίς ιδιαίτερη επιτήδευση και με πολλές αφορμές για να βρίσκουν οι μνήμες τον δρόμο τους. Τεράστιες προθήκες με μαλλιά κομμένα από τους κρατουμένους στα στρατόπεδα, παπούτσια, προσωπικά τους αντικείμενα, τις βαλίτσες τους και κυρίως μια απόκοσμη αίσθηση της παρουσίας τους. ‘Η της φρικτής απουσίας τους, καλύτερα.Περπατώντας ανάμεσα στις εγκαταστάσεις του στρατοπέδου, πάντα μέσα από το συρματόπλεγμα, στους κοιτώνες, στις τουαλέτες, στις αίθουσες των βασανιστηρίων, στους τοίχους των εκτελέσεων και τα κρεματόρια, η λογική του επισκέπτη μπορεί και να σταματά κάθε φορά που χτυπάει με φόρα πάνω στις «λεπτομέρειες» που αναπτύσσονται ψύχραιμα από τη φωνή κάποιου ξεναγού.

Αλλοι δεν βρίσκουν τόσο ατμοσφαιρικό το περιβάλλον ενώ πολλοί μοιάζουν να έχουν φθάσει εδώ από όλες τις γωνιές της γης, σε ένα τραγικό προσκύνημα. Για τα θύματα που θρηνεί ολόκληρη η ανθρωπότητα.

Ο ήλιος καίει και η σκόνη από τα ατέλειωτα πήγαιν’ – έλα των χιλιάδων επισκεπτών, οι ξεναγήσεις, η εκμετάλλευση της παραμικρής ευκαιρίας για μια «καλή» φωτογραφία ή ένα πλάνο, δίνουν ζωή σε έναν χώρο τον οποίο δεν θα εγκαταλείψει ποτέ το φάντασμα του φρικτού θανάτου…

Ο διευθυντής του υπό ανέγερση Μουσείου Ιστορίας των Εβραίων της Πολωνίας, Jerzy Halberszaldt, στη Βαρσοβία, αναλύει με ενθουσιασμό τα σχέδια για το νέο μουσείο και τονίζει την ανάγκη, εκτός από έναν χώρο προσκυνήματος όπως είναι το μνημείο που ήδη είναι αφιερωμένο στα θύματα της μεγάλης εξόντωσης, να δημιουργηθεί κι ένας χώρος όπου η Ιστορία θα ξετυλίγεται αβίαστα μπροστά στα μάτια των επισκεπτών. Σε μια περιοχή που ισοπεδώθηκε κατά τον βομβαρδισμό της Βαρσοβίας.

  • ΑΠΟΣΤΟΛΗ: ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΤΖΑΒΑΡΑ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 5 Σεπτεμβρίου 2009
 
 

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι εδώ

  • Του ΝΙΚΟΛΑ ΒΟΥΛΕΛΗ, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009
  • Οι επετειακές εκδηλώσεις για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο έδειξαν τα τεράστια βήματα που έχουν γίνει από όλους για να παραμεριστούν οι προκαταλήψεις και οι καχυποψίες, αλλά τα ιστορικά διδάγματα που έχουν αντληθεί δεν καταφέρνουν ακόμη να ξεπεράσουν την ξεχωριστή, από κάθε πλευρά, εθνική πρόσληψη της Ιστορίας.

Οι σημερινοί ηγέτες εμφανίζονται πρόθυμοι να αναγνωρίσουν ακόμη και όσα αρνούνταν κατηγορηματικά μέχρι πρόσφατα, πάντα όμως στο φως της συγκυρίας, με βάση τις σημερινές ισορροπίες, τους συσχετισμούς δύναμης και τις προσδοκίες τους.

  • Και έτσι, και αλλιώς

Ετσι η Αγκελα Μέρκελ παραδέχθηκε, στην εκδήλωση στο ιστορικό οχυρό Βέστερπλατερ, τις ευθύνες της χώρας της -όπως κάνουν όλοι οι γερμανοί καγκελάριοι- αλλά θυμήθηκε και την «άδικη» εκδίωξη δώδεκα εκατομμυρίων Γερμανών από την Πολωνία.

Ο ρώσος πρωθυπουργός Βλαντίμιρ Πούτιν, αξιοποιώντας τις όχι και τόσο θερμές σχέσεις των ΗΠΑ με την Πολωνία, έκανε εντυπωσιακό αυτοκριτικό άνοιγμα, τονίζοντας ότι όλες οι προσπάθειες να κατευναστούν οι ναζί με συνθήκες ήταν ηθικά απαράδεκτες, εννοώντας το σύμφωνο Μολότοφ- Ρίμπεντροπ.

Αλλά πρόσθεσε ότι αναμένει την ίδια καταδίκη και από άλλες χώρες που υπέγραψαν συμφωνίες με τη ναζιστική Γερμανία, υπονοώντας τη συμφωνία του Μονάχου.

Οσο για τους πολωνούς ηγέτες, αυτοί δεν έχασαν την ευκαιρία για διμέτωπα πυρά, υπενθυμίζοντας τα θύματα της χώρας τους τόσο από τη γερμανική όσο και αργότερα, από τη σοβιετική εισβολή.

Εφτά δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η κληρονομιά του γίνεται αισθητή, γιατί ουσιαστικά ύστερα από αυτόν διαμορφώθηκε το πλαίσιο στο οποίο κινείται ακόμη ο κόσμος. Οι νεότερες γενιές δυσκολεύονται, ίσως, να καταλάβουν ότι η συμμαχία του δυτικού καπιταλιστικού κόσμου με τη Σοβιετική Ενωση εναντίον του φασισμού ήταν καθοριστικής σημασίας και χωρίς τη νίκη της η Ευρώπη ίσως να είχε ακόμη καθεστώτα σαν κι αυτά των αρχών του 1970 σε Ελλάδα, Ισπανία και Πορτογαλία.

Ανεξάρτητα, λοιπόν, από εκτιμήσεις για «έντιμες» ή «ανήθικες» συνθήκες ή για τις ευθύνες της μιας ή της άλλης πλευράς, η αναμφισβήτητη αλήθεια είναι ότι αυτός ο πόλεμος ήταν ο φονικότερος όλων, αλλά και ο πιο «καινοτόμος», αν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο όρος για ένα καταστροφικό ανθρώπινο έργο.

Ο πόλεμος ξεκίνησε ως ευρωπαϊκός, αλλά μετατράπηκε γρήγορα σε παγκόσμιο. Κυρίως, όμως, ήταν ένας μαζικός πόλεμος, ένας ολοκληρωτικός πόλεμος, όπως γράφει ο ιστορικός Ερικ Χόμπσμπάουμ στην «Εποχή των Ακρων».

  • Αδιανόητη καταστροφή

Ταυτόχρονα, ο πόλεμος αυτός κατέστρεψε αδιανόητες ποσότητες αγαθών, ξερίζωσε εκατομμύρια ανθρώπους από τα σπίτια τους και τελείωσε αφήνοντας πίσω του, πέρα από το φριχτό μακελειό, την πυρηνική καταστροφή και το Ολοκαύτωμα – εφιάλτες για τις επόμενες γενιές.

Η Ευρώπη της φρίκης και του πολέμου έχει πλέον μεταμορφωθεί σε Ευρώπη της ελευθερίας και της ειρήνης. Πόσο διδάχθηκε όμως από τη μεγάλη σφαγή του 1939 -1945;

Δεν πέρασαν ούτε πενήντα χρόνια από τότε και ανέχθηκε στην καρδιά των Βαλκανίων, όχι μόνο βομβαρδισμούς ανοχύρωτων πόλεων, όπως το Σεράγεβο, αλλά εθνοκάθαρση και προσφυγοποίηση εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων…

Μήπως, λοιπόν, δεν έχουμε ξεκαθαρίσει ακόμη τους λογαριασμούς μας ως ευρωπαϊκοί λαοί, ο καθένας με τον εαυτό του, και γι’ αυτό δυσκολευόμαστε να συνυπάρξουμε και να πορευτούμε όλοι μαζί;

Γιατί ο τρόπος με τον οποίο προσλαμβάνει κάθε λαός τη δική του ιστορία επηρεάζει τις σχέσεις του όχι μόνο με όσους ζουν μέσα στα όρια του κράτους του, π.χ. μειονότητες, αλλά και με άλλους λαούς.

Αναμφίβολα είναι θετικές οι τοποθετήσεις σημερινών ηγετών απέναντι σε σκοτεινά γεγονότα του παρελθόντος, αλλά αρκεί αυτό όταν γνωρίζουμε ότι και σήμερα οι ίδιοι ηγέτες συνάπτουν ανήθικες συμφωνίες ή συγκαλύπτουν εγκλήματα δικά τους ή άλλων;

Πόσο πραγματικά αξίζει η αναγνώριση λαθών όταν οι ίδιοι αυτοί ηγέτες «ξαναγράφουν» την Ιστορία ή την εξωραΐζουν για να αναδείξουν την παρέμβασή τους στο ιστορικό γίγνεσθαι;

Πρόσφατη είναι η συγκρότηση επίσημης ρωσικής «επιτροπής για την αντιμετώπιση των προσπαθειών παραποίησης της ιστορίας εις βάρος των συμφερόντων της Ρωσίας»!

  • Αποκατάσταση του Στάλιν

Ταυτόχρονα, επιχειρείται ευρύτερα η πλήρης παλινόρθωση του Στάλιν με την «πονηρή» ταύτιση του σταλινισμού με το «μεγάλο πατριωτικό πόλεμο», που ήταν πραγματικά η καθοριστική συμβολή των λαών της Σοβιετικής Ενωσης στη συντριβή του φασισμού.

Η 70ή επέτειος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου είναι ευκαιρία ουσιαστικής αυτογνωσίας για την Ευρωπαϊκή Ενωση. Η ανησυχητική άνοδος της ακροδεξιάς, η αντιμετώπιση των μεταναστών με ξεπερασμένα στερεότυπα και η αδυναμία των κρατών να παρέμβουν θετικά σε συγκρούσεις στις παρυφές της Ευρώπης -Μέση Ανατολή, Καύκασος- πρέπει να αφυπνίσουν τους Ευρωπαίους για να σφυρηλατήσουν την πολυπόθητη πολιτική ενοποίηση στα ισχυρά θεμέλια της ελευθερίας, της δημοκρατίας, του σεβασμού και της ανοχής.

Η ουσιαστική πολιτική ενοποίηση συνεπάγεται και την υπέρβαση από κάθε ευρωπαϊκή χώρα της τυποποιημένης -σε «εθνικά καλούπια»- Ιστορίας.

 
 

Η επίμονη σκιά ενός «συμφώνου (μη;) επιθέσεως»

Σκηνή από την ταινία «Κατίν» του Αντρέι Βάιντα

  • Χάγκεν Φλάισερ | Το Βήμα | Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009

Οταν στις 21.8.1939 ο υπουργός Εξωτερικών της ναζιστικής Γερμανίας Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ έφτασε στη Μόσχα για μπίζνες με τον ιδεολογικό αντίποδα, ο Στάλιν πρόσκαιρα μόνο φρέναρε τη διαχυτικότητα του ναζί επισκέπτη: «Μήπως πρέπει να υπολογίσουμε περισσότερο την κοινή γνώμη; Χρόνια τώρα έχουμε περιλούσει οι μεν τους δε με κουβάδες σκατά…». Γρήγορα όμως οι δύο πλευρές ξεπέρασαν τις όποιες αναστολές και προχώρησαν στο δούναι-λαβείν του συμφώνου της 23ης Αυγούστου.

Αλλωστε, η εκατέρωθεν λογοκρισία δεν επέτρεπε να εκδηλωθεί η έκπληξη για την απρόσμενη προσέγγιση στους άμεσα εμπλεκόμενους λαούς, προβάλλοντας μάλιστα την «αντιπλουτοκρατική» συνιστώσα των δύο καθεστώτων, όταν ύστερα από μια εβδομάδα ο Χίτλερ εξαπέλυσε τον Πόλεμο- κατά της Πολωνίας και εμμέσως κατά της Δύσης. Αλλά και μετά τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ, η επίσημη κομμουνιστική ιστοριογραφία επέμενε για δεκαετίες στο επιχείρημα της ρεαλπολιτίκ, ότι δηλαδή ο Στάλιν έπρεπε να κερδίσει χρόνο (και χώρο) για την αναπόφευκτη σύγκρουση. Μόλις το 1989, επί Γκορμπατσόφ, το σοβιετικό κοινοβούλιο παραδέχθηκε και κατήγγειλε την ύπαρξη μυστικού πρωτοκόλλου που κανόνισε τα της «μοιρασιάς» του ενδιάμεσου χώρου μεταξύ Γερμανίας και ΕΣΣΔ.

Πικρή θύμηση

Στις χώρες που το 1939/40 είχαν πέσει θύματα σοβιετικής εισβολής (με γερμανική «εξουσιοδότηση»), σε πείσμα της καθεστωτικής τάξης και ιστοριογραφίας η μνήμη λειτουργούσε καλύτερα. Ανεδύθη μάλιστα- επωφελούμενη από την περεστρόικααπό το underground στην επιφάνεια, καταλύοντας την πειθαρχημένη συνοχή του ανατολικού μπλοκ και της ίδιας της ΕΣΣΔ. Οι Πολωνοί δεν έκρυβαν πια την πικρή θύμηση (συχνά κληρονομημένη) ότι εκτός από την επίσημη αποφράδα μέρα της ναζιστικής εισβολής, την 1η Σεπτεμβρίου, υπήρχε και δεύτερη: η 17η Σεπτεμβρίου, επέτειος της «πισώπλατης» σοβιετικής εισβολής και της κατάληψης της μισής χώρας. Δημοσίως πλέον κατήγγειλαν ότι ο επακόλουθος αποδεκατισμός της πολωνικής «αστικής ελίτ» στο Κατίν (και αλλού), η σφαγή 22.000 αξιωματικών και διανοουμένων είχε διαπραχθεί με προσωπική εντολή του Στάλιν και δεν αποτελούσε ένα ακόμα έγκλημα των γερμανών κατακτητών, όπως η κομμουνιστική προπαγάνδα διατυμπάνιζε επί μισόν αιώνα. (Σε πρόσφατη δημοσκόπηση, η πλειοψηφία των Πολωνών εμφανίζεται να θεωρεί τους δύο μεγάλους γείτονές της εξίσου ενόχους για το ξέσπασμα του Πολέμου. Στις βαλτικές δημοκρατίες, όπου ο αγώνας για την ανάκτηση της ανεξαρτησίας εισήλθε σε αποφασιστική καμπή ήδη από το 1987/89, με τις μαζικές εκδηλώσεις κατά του συμφώνου Μολότοφ- Ρίμπεντροπ, η μεγάλη πλειοψηφία θεωρεί τους ναζί ως «μη χείρον»…)

Οπως ο Γκορμπατσόφ το 1990, έτσι και οι διάδοχοί του παραδέχτηκαν το (τρόπον τινά «προσωποπαγές»!) έγκλημα του Στάλιν στο Κατίν επιμένοντας όμως πως «η δημοκρατική Ρω σία ουδεμία ευθύνη» φέρει για τα «παλαιά». Ετσι η Μόσχα δεν συνέβαλε στην πλήρη διαλεύκανση και δεν προέβη σε επίσημη απολογία (όπως ζητούν και σήμερα 87% των Πολωνών) φοβούμενη μήπως ενισχύσει τις αξιώσεις για αποζημιώσεις. Ακόμη πιο επίμονη ήταν η άρνηση της Μόσχας να παραδεχθεί μακιαβελικές προθέσεις πίσω από τη σύναψη του συμφώνου Μολότοφ- Ρίμπεντροπ, ή να του αποδοθεί καταλυτικός ρόλος (δίνοντας δηλαδή «πράσινο φως» στον Χίτλερ να εξαπολύσει τον Πόλεμο). Επανειλημμένα, ο Πούτιν χαρακτήριζε το σύμφωνο αναγκαία και θεμιτή κίνηση της ΕΣΣΔ για να σιγουρέψει «τα συμφέροντα και την ασφάλειά της στα δυτικά σύνορα». Του απέδιδε δηλαδή «σταθεροποιητική» σημασία, όπως έκανε και σχετικά με τη διασυμμαχική μοιρασιά της Ευρώπης στη Γιάλτα, που επίσης αποτελεί ανάθεμα για τους «μικρούς» της Ανατολικής Ευρώπης.

Αμοιβαίες εντάσεις

Οι αμοιβαίες εντάσεις εκδηλώνονται κυρίως με αφορμή επετειακές εορτές άμεσα συνδεδεμένες με τον Πόλεμο. Ορισμένοι αρχηγοί των γειτονικών κρατών αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στις σοβιετικού τύπου μεγαλειώδεις εορταστικές εκδηλώσεις της 9ης Μαΐου 1995 και 2005 για την 50ή και 60ή επέτειο αντίστοιχα της αντιφασιστικής νίκης- για να μη νομιμοποιήσουν την «απελευθέρωσή» τους από τον Κόκκινο Στρατό που την έβλεπαν απλώς ως αλλαγή δυνάστη. Στις βαλτικές χώρες οι 32 τόποι μνήμης που τιμούσαν τους υπερασπιστές του Στάλινγκραντ ξηλώθηκαν ή άλλαξαν χαρακτήρα, ενώ η σχεδιαζόμενη απομάκρυνση (και τελικά μεταφορά) του «μπρούντζινου στρατιώτη» στο Τάλιν τον Μάιο του 2007 σηματοδοτούσε πολεμικό κλίμα μεταξύ Εσθονίας και Ρωσίας. Σε τέτοιες συγκυρίες οι εταίροι της πρώτης στην ΕΕ εμπλέκονται αναπόφευκτα, αν και με ποικίλλουσα ένταση, αφού ολοφάνερα τα νέα κράτη, με ισχυρά εθνικιστικά-λαϊκιστικά κινήματα, εκμεταλλεύονται το ασφαλές λιμάνι της Δύσης (ΕΕ/ΝΑΤΟ) για να προκαλέσουν τη ρωσική αρκούδα στο ευαίσθητο μέτωπο της Ιστορίας. Η απαιτούμενη κοινοτική αλληλεγγύη παρέχεται δύσκολα, όταν τα βαλτικά κράτη απαγορεύουν στους εγχώριους βετεράνους του Κόκκινου Στρατού να φορούν τα διακριτικά τους σύμβολα και παράσημα ενώ τιμούν έμπρακτα τους ένοπλους συνεργάτες των Γερμανών ως μάρτυρες του αγώνα για την ανεξαρτησία! Το τελευταίο φαινόμενο ανθεί άλλωστε και σε άλλα πρώην «σοσιαλιστικά» κράτη.

Ημέρα μνήμης

Το 2008 η μεγάλη πλειοψηφία των κρατών-μελών της ΕΕ απέρριψε τη βαλτική- πολωνική πρόταση να ποινικοποιηθεί μαζί με την άρνηση του Ολοκαυτώματος και η άρνηση των κομμουνιστικών εγκλημάτων. Τον περασμένο Ιούλιο όμως η Κοινοβουλευτική Σύνοδος του ΟΑΣΕ δέχθηκε την εξομοίωση ναζισμού και σταλινισμού υιοθετώντας λιθουανική πρόταση περί ανακήρυξης της «αμαρτωλής» 23ης Αυγούστου ως ημέρα μνήμης των θυμάτων των δύο καθεστώτων.

Ηδη από τον περασμένο Μάιο ο ρώσος πρόεδρος Μεντβέντεφ προετοίμασε αντεπίθεση, ιδρύοντας επιτροπή με τον οργουελιανό τίτλο «κατά της παραχάραξης της Ιστορίας εις βάρος των ρωσικών συμφερόντων». Μέλος της Επιτροπής επισήμανε ότι τα εδάφη για τα οποία έγινε λόγος στις 23.8.1939 «ανήκαν ανέκαθεν ως επαρχίες στη ρωσική αυτοκρατορία», ενώ οι Πολωνοί δεν έπρεπε να παριστάνουν τα αθώα θύματα, αφού από το 1934 συνωμοτούσαν με τους ναζί σε επιθετικά σχέδια κατά της ΕΣΣΔκαταγγελία που μερικώς επιβεβαιώνεται από γερμανικές πηγές. ΜΜΕ και αξιωματούχοι της Ρωσίας ανέλυαν (και πάλι) ότι ο Στάλιν δεν είχε άλλη επιλογή εξαιτίας της φιλοναζιστικής στάσης των δυτικών Δυνάμεων με αποκορύφωμα το αισχρό σύμφωνο του Μονάχου (1938). Υπενθύμισαν μάλιστα ότι τότε και η ίδια η Πολωνία «άρπαξε» ένα κομμάτι από το έδαφος της Τσεχοσλοβακίας.

Οσα δεν βόλευαν

Μέσα σε αυτό το δυσοίωνο κλίμα έγινε η πρώτη επίσκεψη του Πούτιν ύστερα από επτά χρόνια στη γειτονική Πολωνία- με αφορμή την 70ή επέτειο της γερμανικής εισβολής. Ο λόγος της καγκελαρίου Μέρκελ δεν παρουσίασε εκπλήξεις: απολογήθηκε για τη γερμανική επίθεση που προκάλεσε «αμέτρητα δεινά για όλο τον κόσμο». Σε ένα υστερόγραφο κατονόμασε, βέβαια, και τον ξεριζωμό 12 εκατ. Γερμανών από τα πρώην γερμανικά εδάφη ως μια «αδικία», υποσχόμενη όμως ότι η Γερμανία ποτέ δεν θα απομόνωνε το γεγονός αυτό από το αιτιολογικό πλαίσιο. Ο Πούτιν, απρόσμενα συμφιλιωτικός, ζήτησε να μελετηθούν κι άλλο οι αιτίες του πολέμου, κάνοντας λόγο για «τεράστια σφάλματα από όλες τις πλευρές». Καταδίκασε «ανεπιφύλακτα» το σύμφωνο Ρίμπεντροπ- Μολότοφ ως «ηθικά απαράδεκτο», όπως άλλωστε όλες τις συμφωνίες με τους ναζί… Στο τέλος εξέφρασε την ελπίδα- όπως και η Μέρκελ και ο πολωνός πρόεδροςνα μην καταντήσει η Ιστορία παλίμψηστο όπου όλοι ξαναγράφουν όσες σελίδες δεν τους βόλευαν. Και οι τρεις ρήτορες, μάλλον, είχαν κάτι διαφορετικό στον νου…

Το παρελθόν έχει μέλλον.

Πρβλ. σχετικά: Χάγκεν Φλάισερ, Οι Πόλεμοι της μνήμης. Ο Β ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στη δημόσια ιστορία, Αθήνα, Εκδόσεις Νεφέλη, 2008

  • Ο κ. Χάγκεν Φλάισερ είναι καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
 

Οι πολλαπλές αφηγήσεις

23 Αυγούστου 1939, μετά την υπογραφή του γερμανοσοβιετικού συμφώνου μη επιθέσεως. Από δεξιά, ο σοβιετικός κομισάριος για τις εξωτερικές υποθέσεις Βιατσεσλάβ Μιχαήλοβιτς Μολότοφ, ο Στάλιν, ο υπουργός Εξωτερικών του Ράιχ Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ και ο υφυπουργός Εξωτερικών του Ράιχ Φρίντριχ Γκάους

  • Norman Davies | Το Βήμα | Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009

Θα πίστευε κανείς ότι 70 χρόνια είναι αρκετά ώστε να κατανοήσουμε τι ακριβώς συνέβη το 1939. Αλλά δεν είναι έτσι. Οι παρερμηνείες και η παραπληροφόρηση πληθαίνουν. Την περασμένη εβδομάδα οι Πολωνοί γιόρτασαν την 70ή επέτειο από την κήρυξη του πολέμου την 1η Σεπτεμβρίου στο οχυρό του Βέστερπλατε στο λιμάνι του Γκντανσκ (πρώην Ντάντσιχ). Οικοδεσπότης ήταν ο πρωθυπουργός της Πολωνίας Ντόναλντ Τουσκ, γέννημα θρέμμα του Γκντανσκ και πολύ καλός ιστορικός. Στη λίστα των προσκεκλημένων συμπεριελήφθησαν η Ανγκελα Μέρκελ, ο Μπερνάρ Κουσνέρ, ο Ντέιβιντ Μίλιμπαντ και ο Βλαντίμιρ Πούτιν. Ο Γκόρντον Μπράουν και ο Μπαράκ Ομπάμα αρνήθηκαν την πρόσκληση. Οι προσκεκλημένοι άκουσαν με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο πώς ο Αδόλφος Χίτλερ στις 31 Ιουλίου 1939 διέταξε επίθεση κατά της Πολωνίας από ξηράς, θαλάσσης και αέρος και πώς το αγκυροβολημένο στο λιμάνι καταδρομικό Schleswig Ηolstein άνοιξε ξαφνικά πυρ κατά του Βέστερπλατε ακριβώς στις 4.45 τα ξημερώματα.


Τεράστιες απώλειες


Η πολωνική κυβέρνηση χρησιμοποίησε την επέτειο για να εξιστορήσει τη δική της εκδοχή των γεγονότων, τονίζοντας τις τεράστιες απώλειες που υπέστη η χώρα από την απόφασή της να αντισταθεί και να πολεμήσει. Ως το 1945 είχαν σκοτωθεί πάνω από έξι εκατομμύρια πολωνοί πολίτες (περίπου το 18% του πληθυσμού), ενώ οι μισοί από αυτούς ήταν εβραίοι. Περίπου η μισή επικράτεια της Πολωνίας κατελήφθη διά της βίας από τη Σοβιετική Ενωση. Η πρωτεύουσα της χώρας, η Βαρσοβία, υπέστη τις μεγαλύτερες καταστροφές από οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή πόλη. Και η πολύτιμη ανεξαρτησία της Πολωνίας, που οι Βρετανοί βιάστηκαν να εγγυηθούν, βυθίστηκε χωρίς να αφήσει ίχνη, για να ξαναβγεί στην επιφάνεια μόλις το 1989. Οι Ρώσοι προειδοποίησαν ότι, αν κανείς τολμούσε να αμφισβητήσει τον ρόλο της Σοβιετικής Ενωσης κατά το ξέσπασμα του Β Δ Παγκοσμίου Πολέμου, ο κ. Πούτιν δεν θα παρευρίσκετο στις εορταστικές εκδηλώσεις.

Οι νικητές των πολέμων καταλαμβάνουν εξέχουσα θέση στις μεταπολεμικές αφηγήσεις των γεγονότων. Και η Πολωνία, η μοναδική Συμμαχική χώρα που αντιμετωπίστηκε ως ηττημένη, εξακολουθεί να βγαίνει ζημιωμένη. Υιοθετώντας το Ολοκαύτωμα ως το υπέρτατο σύμβολο του κακού κατά του οποίου πολέμησαν, ακουσίως επισκίασαν άλλες τεράστιες τραγωδίες που συντελέστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Οι Ρώσοι, οι οποίοι ήταν οι κύριοι νικητές του πολέμου στην ηπειρωτική Ευρώπη, κατάφεραν να «πουλήσουν» μιαν ενδιαφέρουσα μεταπολεμική αφήγηση των γεγονότων. Διαφημίζοντας το σλόγκαν «Είκοσι εκατομμύρια Ρώσοι νεκροί» κέρδισαν τεράστια διεθνή συμπάθεια, ενώ διέγραψαν από το «αρ χείο» τα σοβιετικά εγκλήματα και απέκρυψαν τη μοίρα των εκατομμυρίων ανθρώπων που σκότωσε ο Στάλιν. Μετά το 1989 οι πληροφορίες άρχισαν να κυκλοφορούν πιο ελεύθερα. Αλλά ως και σήμερα λίγοι άνθρωποι έχουν συνειδητοποιήσει ότι οι απώλειες της Λευκορωσίας, των βαλτικών κρατών και της Ουκρανίας ήταν μεγαλύτερες από εκείνες της Ρωσίας.

Ιδιόμορφη ιεραρχία


Στην Πολωνία ισχύει μια ιδιόμορφη ιεραρχία των αμφισβητούμενων αφηγήσεων του πολέμου. Την 1η Σεπτεμβρίου 1939 η Luftwaffe στην πρώτη αεροπορική επίθεση στόχευσε τη μικρή πολωνική πόλη Βιελούν. Οι βόμβες άρχισαν να πέφτουν μεταξύ 4.30

και 4.40 το πρωί, δηλαδή πριν από την επίθεση στο Βέστερπλατε. Περίπου 1.290 κάτοικοι της πόλης σκοτώθηκαν ενώ κοιμούνταν. Τα τρία τέταρτα της πόλης καταστράφηκαν ολοσχερώς. Αλλά σχεδόν κανείς, εκτός από τους κατοίκους της Βιελούν, δεν το θυμάται. Για κάποιον λόγο ο βομβαρδισμός της Βιελούν πέρασε στη λήθη της Ιστορίας. Σε αυτόν τον πόλεμο των ιστορικών αφηγήσεων τίποτε δεν συγκρίνεται σε μέγεθος και αποφασιστικότητα με την προπαγάνδα που εξαπέλυσε η Μόσχα πριν από το ταξίδι του κ. Πούτιν. Ο πολωνός υπουργός Εξωτερικών Ράντεκ Σικόρσκι προέβη σε μια σημαντική διπλωματική χειρονομία εξυμνώντας το θάρρος του κ. Πούτιν- εξάλλου συμφώνησε να παρευρεθεί σε μια εκδήλωση που όλοι οι άλλοι ρώσοι ηγέτες περιφρονούσαν.

Σήμερα δεν είναι πλέον δυνατόν το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο της 23ης Αυγούστου 1939 να παρουσιάζεται ως αποκύημα της φαντασίας των ιμπεριαλιστών εχθρών. Ολοι έχουν παρακολουθήσει τη σκηνή όπου ο Ρίμπεντροπ προσγειωνόταν στη Μόσχα ή όπου ο Στάλιν χαμογελούσε διάπλατα καθώς ο Ρίμπεντροπ και ο Μολότοφ υπέγραφαν το σύμφωνο μη επιθέσεως. Ωστόσο δεν είναι διόλου δύσκολο να επανέλθουν στο προσκήνιο τα επιχειρήματα των σοβιετικών προπαγανδιστών τα οποία παρουσιάζουν το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο ως μια ειρηνική κίνηση ενός ηγέτη που προσπαθούσε να κερδίσει χρόνο. Επιπλέον, κανείς δεν μπορεί να εμποδίσει το Κρεμλίνο ή τους υποστηρικτές του να κατηγορούν για τον πόλεμο κάποιους απροσδιόριστους «κακούς»εννοώντας συνήθως τους Πολωνούς – που θα υπάκουαν με ευχαρίστηση στις προσταγές του Χίτλερ.

Μυστικά πρωτόκολλα
Προσφάτως δύο κρατικοί ρωσικοί τηλεοπτικοί σταθμοί πρόβαλαν μια ταινία με τίτλο «Τα μυστικά των μυστικών πρωτοκόλλων». Το φιλμ δεν πραγματευόταν, αντίθετα με ό,τι θα περίμενε κανείς, τα μυστικά πρωτόκολλα του γερμανοσοβιετικού συμφώνου, αλλά την πολωνογερμανική συμφωνία μη επιθέσεως του 1934. «Υποθέτουμε» είπε ο Αλεξάντρ Ντιουκόφ, ο οποίος συμμετείχε στη δημιουργία της ταινίας, «ότι το σύμφωνο του 1934 περιείχε μυστικά πρωτόκολλα κατά της Σοβιετικής Ενωσης». Μία από τις πιο ξεκάθαρες δηλώσεις της επίσημης γραμμής της ρωσικής κυβέρνησης εμφανίστηκε στην ιστοσελίδα του υπουργείου Αμυνας. Ο Σεργκέι Κοβάλεφ, του Ινστιτούτου Στρατιωτικής Ιστορίας στη Μόσχα, έγραψε ότι οι διεκδικήσεις του Χίτλερ στην Πολωνία το 1939 ήταν «μετριοπαθείς» και «δικαιολογημένες» και ότι η ευθύνη για το ξέσπασμα του πολέμου βαρύνει την Πολωνία. Το στυλ του, το παράπονο για «τις διαστρεβλώσεις και τα επινοήματα των άλλων» θυμίζει έντονα τη σοβιετική εποχή. Αλλά η λογική του, όχι. Κανείς στη σοβιετική Μόσχα δεν θα τολμούσε να περιγράψει τις πολιτικές του Αδόλφου Χίτλερ ως «μετριοπαθείς». Η εφημερίδα «Πράβντα» (η λέξη αυτή σημαίνει «αλήθεια» στα ρωσικά) πήγε ένα βήμα πιο πέρα. Ενα άρθρο που έφερε την υπογραφή της Λίζας Κάρποβα ανέφερε ότι η Πολωνία από το 1926 ήταν ένα φασιστικό κράτος όπως η Ιταλία του Μουσολίνι και ότι οι εβραίοι της χώρας κατάφεραν να επιβιώσουν χάριν των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Πολωνοί πράκτορες σχεδίασαν μια επίθεση σε γερμανική φάλαγγα οχημάτων που μετέφερε μία μηχανή Εnigma. Ετσι, κατέληγε η Κάρποβα, το αίτιο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι «μια πολωνική μηχανορραφία που υποστήριξαν οι Βρετανοί».

Τι ακριβώς πυροδότησε το φρενήρες ενδιαφέρον της Μόσχας για την ιστορία δεν είναι ξεκάθαρο. Ισως έχει να κάνει με την απόφαση του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη να καταδικάσει το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο και να επιρρίψει την ευθύνη για τον πόλεμο τόσο στον Χίτλερ όσο και στον Στάλιν. Ισως πάλι να οφείλεται στην ανοιχτή επιστολή μιας μεγάλης ομάδας διακεκριμένων γερμανών ιστορικών και διανοουμένων, η οποία ισοδυναμούσε με μιαν απολογία προς την Πολωνία. Εδώ και 50 χρόνια η Ρωσία εκμεταλλευόταν την προθυμία των Γερμανών να αναλάβουν εξ ολοκλήρου την ευθύνη για τον πόλεμο. Τα πράγματα όμως αλλάζουν. Η Ανγκελα Μέρκελ συμφώνησε στην ανέγερση ενός μουσείου προς τιμήν των εκατομμυρίων Γερμανών που υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους από τον Κόκκινο Στρατό, τα σοβιετικά καθεστώτα και τη Συμμαχική συνδιάσκεψη του Πότσδαμ. Η κοινή γνώμη στη Γερμανία έχει αρχίσει να συνειδητοποιεί ότι κάποιοι άνθρωποι σε ένα έθνος μπορεί να είναι εγκληματίες ενώ άλλοι να είναι θύματα. Στη Ρωσία δεν συμβαίνει το ίδιο.

  • Ο κ. Νόρμαν Ντέιβις είναι ιστορικός, μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας και επισκέπτης καθηγητής στο Clare Ηall του Κέιμπριτζ. Είναι ειδικευμένος στην ιστορία της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης του 20ού αιώνα.

 

Ο πόλεμος για τον Πόλεμο

  • Η Ρωσία υπερασπίζεται το παρελθόν της

  • Marie Jego | Το Βήμα | Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009

«Πόσο θα κρατήσει ο μήνας του μέλιτος;». Σκίτσο του Κλίφορντ Μπέριμαν για το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο του 1939

Τι ήταν τελικά το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο; Ηταν η ειρηνική κίνηση ενός ηγέτη, του Στάλιν, που προσπαθούσενα κερδίσει χρόνο; Ηταν μια ανίερη συμμαχία μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν για το μοίρασμα της Πολωνίας και των κρατών της Βαλτικής; Ηταν κάτι άλλο; Εβδομήντα χρόνια μετά την υπογραφή του συμφώνου Μολότοφ- φον Ρίμπεντροπ, ένας νέος πόλεμος βρίσκεται σε εξέλιξη. Είναι ο πόλεμος των ιστορικών αφηγήσεων
για το σύμφωνο. Στον πόλεμο αυτόν πρωταγωνιστούν όχι μόνο οι ιστορικοί και οι ειδικοί του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και οι πολιτικοί. Οι Ρώσοι, που το 1989 είχαν καταδικάσει το σύμφωνο ως «μη συνεπές προς τις αρχές του λενινισμού», επιχειρούν τώρα να το υπερασπιστούν. Σύμφωνα με τη ρωσική αφήγηση, η ευθύνη για το ξέσπασμα του πολέμου βαρύνει την Πολωνία. Το αίτιο ήταν μια πολωνική μηχανορραφία που υποστηρίχθηκε
από τους Βρετανούς, ενώ οι διεκδικήσεις του Χίτλερ επί της Πολωνίας ήταν μετριοπαθείς και κάπως δικαιολογημένες. Σύμφωνα με την πολωνική αφήγηση, η Πολωνία αντιστάθηκε και πολέμησε τους Γερμανούς όσο καμία άλλη χώρα και η Βαρσοβία υπέστη τις μεγαλύτερες καταστροφές από οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Οσο για τη Γερμανία, η ευθύνη για τον πόλεμο ίσως να μη βαρύνει αποκλειστικά τους Γερμανούς.

H Μόσχα επιχειρεί να αποκαταστήσει τη μνήμη του Ιωσήφ Στάλιν και του κόκκινου στρατού που νίκησε τους ναζιστές, με αφορμή την 70ή επέτειο από την υπογραφή του συμφώνου μη επίθεσης των υπουργών Εξωτερικών της τότε Σοβιετικής Ενωσης Βιατσεσλάβ Μιχαήλοβιτς Μολότοφ και του γερμανού ομολόγου του Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ.

Ωστόσο αυτή η εκστρατεία υπέρ του σοβιετικού παρελθόντος υποθηκεύει τις προσπάθειες αναθέρμανσης των σχέσεων της Ρωσίας με τη Δύση αλλά και τους γείτονές της, δηλαδή τις βαλτικές χώρες και την Πολωνία.

Το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο πουυπεγράφη στις 23 Αυγούστου 1939 στη Μόσχα μετετράπη σύντομα σε μια συμφωνία που χώριζε την Ευρώπη σε σφαίρες επιρροής. Η Πολωνία θα χωριζόταν έτσι στη μέση ενώ η Λετονία, η Εσθονία και η Φινλανδία περνούσαν στη σοβιετική σφαίρα επιρροής σύμφωνα με το μυστικό συμπληρωματικό πρωτόκολλο. Το ίδιο κείμενο θεωρήθηκε αργότερα ότι δεν ταίριαζε σε μια αντιιμπεριαλιστική δύναμη όπως η Σοβιετική Ενωση η οποία έπειτα από πενήντα χρόνια ύπαρξης ηρνείτο ουσιαστικά τον εαυτό της. Στις 24 Δεκεμβρίου 1989 το σοβιετικό κοινοβούλιο καταδίκασε το σύμφωνο ως «μη συνεπές με τις αρχές του λενινισμού». Ομως ήταν το ίδιο ψήφισμα που οδήγησε αμέσως μετά στη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης.

Ο Πούτιν έχει καταστήσει σαφές ότι η σημερινή Ρωσία είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη του Γκορμπατσόφ και την Περεστρόικα. Η «πατριωτική ιντελιγκέντσια» υπερασπίζεται ανοικτά το σύμφωνο καθώς αυτό καθυστέρησε την είσοδο της χώρας στον πόλεμο κατά δύο χρόνια. «Ηταν μια ιδιοφυής πρωτοβουλία του Στάλιν διότι ας μην ξεχνάμε ότι μετά τη συνωμοσία του Μονάχου το 1938 η Σοβιετική Ενωση βρέθηκε απομονωμένη από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές δυνάμεις» επισημαίνει ο ρώσος βουλευτής Γιούρι Κβιτσίνσκι. Στο ίδιο πνεύμα και οι εκτιμήσεις ενός πολιτικού αναλυτή που τυγχάνει και εγγονός του τότε υπουργού Εξωτερικών. «Παρά τα λάθη που είχε διαπράξει η σοβιετική ηγεσία (ο Μολότοφ) ποτέ δεν έθεσε υπό αμφισβήτηση το Σύμφωνο» δηλώνει σήμερα ο Βιασετσλάβ Νικόνοφ επικαλούμενος όσα του είχε εξομολογηθεί ο παππούς του.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η υπεράσπιση του συμφώνου έχει μετατραπεί σε λεκτική επίθεση εναντίον της Πολωνίας και της στάσης που ακολούθησε τότε. «Η Πολωνία θα μπορούσε να είχε αποφύγει τη χιτλερική επίθεση αν δεχόταν να παραχωρήσει την περιοχή του Γκντανσκ συνάπτοντας συμφωνία με τη Γαλλία, τη Βρετανία και τη Σοβιετική Ενωση» εκτιμά ο ιστορικός Πάβελ Ντανίλιν. «Η είσοδος των σοβιετικών στρατευμάτων στις 17 Σεπτεμβρίου δεν ήταν επίθεση αλλά μια επιχείρηση υπεράσπισης του πληθυσμού ενός κράτους το οποίο είχε πάψει να υπάρχει» προσθέτει.

Η προσάρτηση μέρους της Πολωνίας δικαιολογείται απόλυτα από τους σύγχρονους ιστορικούς. «Τα εδάφη που βρίσκονταν στη σοβιετική σφαίρα επιρροής αποτελούσαν μέρος της παλαιάς ρωσικής αυτοκρατορίας » δηλώνει στο κρατικό τηλεοπτικό κανάλι RΤR η ιστορικός Ναταλία Ναροτσίτσκαγια, δηλωμένη θαυμάστρια του Στάλιν.

Διαφορετική είναι η στάση ενός άλλου ιστορικού που επισημαίνει τον κίνδυνο από την υιοθέτηση αυτής της άποψης. «Κάτι τέτοιο δικαιολογεί την προσάρτηση εδαφών γειτονικών χωρών. Με τα σημερινά δεδομένα η λογική των προσκείμενων στο Κρεμλίνο επιστημόνων θα μπορούσε να θέσει υπό αμφισβήτηση την εδαφική ακεραιότητα των κρατών που προήλθαν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης» εξηγεί ο Νικίτα Πετρόφ που εργάζεται για λογαριασμό της Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης Μemorial.

«Ο κόσμος εξακολουθεί να πιστεύει ότι ο σοβιετικός στρατός εισέβαλε στην Πολωνία το 1939 προς όφελος του πολωνικού λαού. Το ίδιο πιστεύεται και σε ό,τι αφορά την Αμπχαζία και τη Νότια Οσετία» υποστηρίζει ο ρώσος ιστορικός.

Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση το 61% των Ρώσων αγνοεί εντελώς το γεγονός της εισβολής του Κόκκινου Στρατού στην Πολωνία λίγες εβδομάδες μετά την υπογραφή του Συμφώνου.

Μέσα σε αυτό το κλίμα πραγματοποιείται η επίσκεψη του Βλαντίμιρ Πούτιν στη Βαρσοβία για την τελετή μνήμης από την έναρξη του Β Δ Παγκοσμίου Πολέμου 70 χρόνια πριν. Αυτό που περιμένει η ηγεσία της Πολωνίας είναι η αποκατάσταση της μνήμης των 26.000 στρατιωτικών που θανατώθηκαν στο Κατίν της Λευκορωσίας από τη ρωσική μυστική υπηρεσία ΝΚDV, δηλαδή την τότε ΚGΒ. Η Ρωσία η οποία κατά τη σοβιετική περίοδο ισχυριζόταν ότι είχαν εκτελεστεί από τους ναζιστές έχει πλέον παραδεχθεί την ιστορική αλήθεια χωρίς όμως να αποκαταστήσει ηθικά τους δολοφονηθέντες Πολωνούς.

Η σημερινή Ρωσία ζει όμως στον πυρετό του πατριωτισμού, ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο του Καυκάσου το καλοκαίρι του 2008. «Το λεξιλόγιο που χρησιμοποιείται από τα μέσα ενημέρωσης θυμίζει ποδόσφαιρο καθώς η Ρωσία περιγράφεται ως σημαντικός παίκτης στην περιοχή. Ομως το σκορ αυτού του παιχνιδιού μετριέται σε ανθρώπινες ζωές και αυτό δεν το λαμβάνει κανείς υπόψη. Αυτό είναι ενδεικτικό της σημερινής Ρωσίας» συμπεραίνει ο κ. Πετρόφ.

 

Το «κυνήγι» του Μπόρμαν

Reuters. ΛΟΝΔΙΝΟ. Απόρρητα έγγραφα της βρετανικής αντικατασκοπείας, που ήρθαν χθες στο φως της δημοσιότητας, αποκαλύπτουν πως ο Μάρτιν Μπόρμαν συνέχισε να απασχολεί τις βρετανικές υπηρεσίες μέχρι και το 1952, χάρη σε αλλεπάλληλες αναφορές πρακτόρων, που ισχυρίζονταν ότι τον είδαν ζωντανό σε διάφορα μέρη του κόσμου. Σύμφωνα με τους ευφάνταστους πράκτορες της ΜΙ5 ο Μπόρμαν εθεάθη να φορά τιρολέζικο καπέλο σε επαρχία της Γερμανίας, να κάθεται στο προαύλιο θιβετιανού μοναστηριού μαζί με τον Χίτλερ και να ζει μεταμφιεσμένος σε Εβραίο γιατρό στο ελβετικό Λουγκάνο. Αλλες αναφορές ήθελαν τον γενειοφόρο Μπόρμαν να ζει στην Ελβετία, ενώ σύμφωνα με άλλους, ο Μπόρμαν διέμενε στο Ισπανικό Μαρόκο, όπου σχεδίαζε την αναβίωση του Τρίτου Ράιχ. Βρετανός πράκτορας «εντοπίζει» τον Μπόρμαν στην πόλη Ποσάδας της Αργεντινής, όπου είχε καταφθάσει στις 29 Ιουλίου 1945, με τη βοήθεια γερμανικού υποβρυχίου. Το μυστήριο της τύχης του Μπόρμαν είχε λυθεί οριστικά το 1998, όταν χάρη σε τεστ DNA πιστοποιήθηκε ότι κρανίο που είχε βρεθεί στο Βερολίνο ανήκε στον διαβόητο γραμματέα του Χίτλερ.

 

Δεν συγχωρούν τους Ρώσους για τη σφαγή στα δάση του Κατίν

Οι Πολωνοί δεν συγχωρούν στους Ρώσους την άρνησή τους να αναλάβουν την ευθύνη της δολοφονίας 20.000 αιχμάλωτων Πολωνών στα δάση γύρω από το Κατίν. Η Μόσχα παραδέχθηκε το γεγονός μόλις το 1990, αν και τα ρωσικά δικαστήρια αποφάνθηκαν ότι δεν πρόκειται για έγκλημα πολέμου, ενώ το Κρεμλίνο αρνείται ακόμα να αποχαρακτηρίσει απόρρητα σχετικά αρχεία.

  • «Ανήθικο» σύμφωνο

Περισσότερο λάδι στη φωτιά έριξε η ρωσική κρατική τηλεόραση, δικαιολογώντας την εισβολή του Κόκκινου Στρατού στην Πολωνία στις 17 Σεπτεμβρίου του 1939 ως μία απαραίτητη ενέργεια, εξαιτίας φημολογούμενων διαπραγματεύσεων ανάμεσα στην πολωνική κυβέρνηση και την ηγεσία του Γ΄ Ράιχ, με σκοπό την υπονόμευση της Σοβιετικής Ενωσης.

Πάντως, ο ίδιος ο Ρώσος πρωθυπουργός Βλαντιμίρ Πούτιν σε συνέντευξή του σε μεγάλης κυκλοφορίας πολωνική εφημερίδα χαρακτήρισε «ανήθικο» το μυστικό γερμανο-σοβιετικό σύμφωνο, παραμονές της έναρξης του πολέμου, ενώ δεν παρέλειψε να εκφράσει τη λύπη του για τις σφαγές που έγιναν στο Κατίν (τα γεγονότα στο Κατίν ήταν και το θέμα της πρόσφατης ταινίας του διάσημου Πολωνού σκηνοθέτη Αντρέι Βάιντα).

Στη χθεσινή κοινή συνέντευξη Τύπου με τον Πολωνό ομόλογό του, ο Πούτιν αναγνώρισε ότι υπάρχουν ανοιχτά μέτωπα στον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουν οι δύο χώρες την πρόσφατη Ιστορία, αλλά ζήτησε να αφήσουν στην άκρη τα προβλήματα του παρελθόντος και να εστιάσουν σε αυτά του μέλλοντος. O Ρώσος πρωθυπουργός υποσχέθηκε να ανοίξει τα ρωσικά αρχεία σχετικά για το Κατίν με την προϋπόθεση ότι θα ανοίξουν και οι Πολωνοί τα δικά τους.

Το Γκντανσκ έχει φυσικά και άλλους λόγους για να γιορτάζει. Στα πιο κεντρικά σημεία της πόλης βλέπεις το χαρακτηριστικό έμβλημα της «Αλληλεγγύης», σημαίες και συνθήματα, ακόμα και αν έχουν περάσει αρκετές εβδομάδες από τον επίσημο εορτασμό των είκοσι χρόνων δημοκρατίας στη χώρα.

Ηταν το 1989 όταν η Πολωνία προχώρησε στις πρώτες ελεύθερες εκλογές, αν και μόνο το 36% των εδρών του Κοινοβουλίου θα μπορούσε να καλυφθεί από τους δημοκρατικά εκλεγμένους εκπροσώπους.

Η αντιπολίτευση της «Αλληλεγγύης» κέρδισε όλες τις «ελεύθερες» έδρες, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για τον σχηματισμό της πρώτης μη κομμουνιστικής κυβέρνησης σε ολόκληρο το πρώην ανατολικό μπλοκ.

  • Πηγή έμπνευσης

Οι Πολωνοί υπερηφανεύονται ότι «όλα ξεκίνησαν εδώ» και δεν έχουν άδικο. Η «Αλληλεγγύη» εξακολουθεί να είναι πηγή έμπνευσης: παιδιά αγέννητα την εποχή των μεγάλων αλλαγών εμφανίζονται στην τηλεόραση και μιλάνε για την «Αλληλεγγύη», το νόημα των αξιών της σε μια τόσο διαφορετική Πολωνία.

Τη Δευτέρα είχαμε την ευκαιρία να συναντήσουμε τον Λεχ Βαλέσα και να διαπιστώσουμε πόσο εξαιρετικά δημοφιλής παραμένει. Μιλάει με πάθος, ο αυθορμητισμός του σπάει κόκαλα, δεν έγινε ποτέ ο πολιτικός που θα μασήσει τα λόγια του.

Μπορεί να είναι υπερήφανος ότι η χώρα του, εβδομήντα χρόνια μετά το ξέσπασμα του δεύτερου μεγάλου πολέμου και είκοσι χρόνια ύστερα από την αποκατάσταση της δημοκρατίας, είναι ξανά μια μεγάλη, ανοιχτή ευρωπαϊκή χώρα, γεμάτη αυτοπεποίθηση και με τις καλύτερες προοπτικές μπροστά της για πρώτη φορά εδώ και πολλές δεκαετίες.