RSS

Monthly Archives: December 2010

Είπε ή όχι ο Τρικούπης δυστυχώς επτωχεύσαμεν;

  • Ενας «μύθος» που υιοθετή­θηκε και εδραιώθηκε απ’ όλους, επειδή αποτύπωνε με ακρίβεια την πραγματικό­τητα της εποχής.
  • Το «δυστυχώς επτωχεύσαμεν», μετά ή άνευ της προσφώνησης «κύριοι», είναι προορισμένο, μάλλον, ν΄ αναδειχθεί σε φράση της χρονιάς. Τουλάχιστον, λόγω συχνότητας στην καθημερινότητα, τόσο στο δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό λόγο.
Είπε ή όχι ο Τρικούπης δυστυχώς επτωχεύσαμεν;

Η φράση, βεβαίως, αποδίδεται στον Χαρίλαο Τρικούπη και αποτυπώνει ακριβώς, με ιστορικούς και πολιτικούς όρους, την οικονομική κατάσταση στην Ελλάδα το 1893. Τότε, που ο πρωθυπουργός της, στην έβδομη και τελευταία θητεία του, κήρυξε ουσιαστικά στάση πληρωμών για τους διεθνείς δανειστές της.

Είπε ή όχι ο Τρικούπης δυστυχώς επτωχεύσαμεν;

Η περιώνυμη φράση, όμως, φαίνεται ότι ουδέποτε εκστομίσθηκε στη Βουλή από τον Τρικούπη κατά τις σχετικές συζητήσεις τον Δεκέμβριο εκείνης της χρονιάς, όπως συνήθως αναφέρεται.

Η απουσία της επισημαίνεται στα πιο πρόσφατα και αναλυτικά μελετήματα για τον Τρικούπη και την εποχή του. Λείπει τόσο από τα πρακτικά των συζητήσεων στη Βουλή όσο και από κάθε είδους μαρτυρίες και σχολιασμούς της ευρύτερης περιόδου.

  • Δημοσιεύματα

Αλλά ούτε και στον Τύπο εκείνων των ημερών, που περιγράφει εκτενώς τις κοινοβουλευτικές συζητήσεις, γίνεται μνεία της. Ακόμη κι αν δεχθεί κάποιος ότι «λογοκρίθηκε», τόσο από τα πρακτικά όσο και από τις φιλοκυβερνητικές εφημερίδες, σίγουρα, αν είχε ειπωθεί θα αναφερόταν από τις αντιτρικουπικές. Οι τελευταίες δεν γνώριζαν τότε… δεοντολογίες, ούτε μασούσαν τα λόγια τους. Οι πολιτικές και προσωπικές «αισχρότητες» ήταν τόσο συνηθισμένες, που ανάλογες σημερινές μοιάζουν με? φιλοφρονήσεις!

Η φράση αρχίζει ν’ αποδίδεται στον Τρικούπη και να ταυτίζεται με την πολιτική του αργότερα. Μοναδική πηγή που βάζει τα συγκεκριμένα λόγια στο στόμα του είναι η αυτοβιογραφία του «εθνικού ευεργέτη» Α. Συγγρού.

Ο ισχυρότερος και πιο αμφιλεγόμενος Νεοέλληνας τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, μαζί μ’ όλα τ’ άλλα, μας άφησε και αναμνήσεις διά χειρός του (τις κατέγραψε τα χρόνια 1894-1897).

Η έκδοση των «Απομνημονεύματά» του έγινε το 1908, εννιά χρόνια μετά τον θάνατό του.

Περιγράφοντας τη σκηνή και βάζοντας στο στόμα του Τρικούπη τα λόγια «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» είναι απολύτως πειστικός. Ηταν ο ίδιος, γράφει, αυτήκοος μάρτυρας στη Βουλή, ως βουλευτής Σύρου τον Δεκέμβριο του 1893 όταν ειπώθηκαν. Διανθίζοντας, μάλιστα, το σχετικό περιστατικό με λεπτομέρειες και εξομολογήσεις, ως συνομιλητής του πρωθυπουργού, γίνεται ακόμη πειστικότερος. Αναφέρει ο Συγγρός:

«Δεν εβράδυνεν ο Τρικούπης κατά την εισήγησιν του προϋπολογισμού δια το 1894 να είπη το δυστυχώς επτωχεύσαμεν και, πρέπει να ομολογήσω, μετά θάρρους σχετικού και αποφασιστικότητος επρόφερε τας βαρυσημάντους ταύτας λέξεις. Εκαθήμην απέναντί του εν τη Βουλή και έβλεπον αυτόν ασκαρδαμικτί. Ωσάν να παρετήρησα, ότι και ο Τρικούπης προφέρων αυτάς εις εμέ προσέβλεπεν…».

«…Μεταβάς την επιούσαν παρ΄ αυτώ τον ηρώτησα τίνα σκοπόν έχει περί κανονισμού των εξωτερικών χρεών της Ελλάδος-Απήντησεν ότι σκοπεύει προσεχώς να φέρη νόμον εις την Βουλήν, δι’ ου να ορίζη το προσωρινόν πληρωθησόμενον ποσοστόν εις 30% (για τους τόκους) και εν τούτοις να καλέση τους δανειστάς εις διαπραγματεύσεις…»

Προσθέτει ότι προσπάθησε να τον πείσει, ώστε να μην ορίσει ποσοστό πληρωμής εκ των προτέρων. «Τω πτωχεύειν θέλει την τέχνη του» πρόσθεσε και πρότεινε να πει ο Τρικούπης στους ξένους δανειστές: «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν. Ελθετε να συσκεφθώμεν περί του τι δυνάμεθα να σας πληρώνωμεν…»

Ας σημειωθεί ότι ο Συγγρός, ο οποίος κρίνεται από το σύνολο των ιστορικών ως ένας από τους συντελεστές και κερδισμένους από τη χρεοκοπία του 1893, τασσόταν υπέρ της κήρυξης πτώχευσης από καιρό.

  • Οι άλλες εκδοχές

Για να εξηγήσουν αρκετοί σύγχρονοι μελετητές την απόδοση της παροιμιώδους φράσης στον Τρικούπη γράφουν ότι μπορεί να ειπώθηκε εκτός Βουλής. Ούτε αυτό, όμως, τεκμηριώνεται από κάποιο αρχείο και πηγή. Φαίνεται ότι άπαξ και αποτυπώθηκε σε γελοιογραφία της εποχής, γράφηκε από τον Συγγρό και αποτυπώνοντας με ακρίβεια την κατάσταση υιοθετήθηκε και εδραιώθηκε ως γεγονός σε γραπτά και συζητήσεις.

  • Το «λάθος» του ευεργέτη

Στον πυρήνα ενός σεναρίου για τις «ανακρίβειες» του Συγγρού θα μπορούσε να βρίσκεται η σκοπιμότητα. Ο δαιμόνιος εμπορο-τραπεζίτης βάζει στο στόμα του Τρικούπη τη φράση, όπως θα ήθελε να την είχε πει. Ο ίδιος διαφωνούσε, υποτίθεται, με τον τρόπο κι όχι με την πτώχευση. Υποστηρίζει ότι ουδεμία ευθύνη ή συμμετοχή είχε στην υπόθεση. Αυτό το «μήνυμα» στέλνει με τ’ απομνημονεύματά του.

  • Α. Συγγρός
    Διηγήσεις με ετεροχρονισμούς και ανακρίβειες

Από μια λεπτομερή ανάλυση των σχετικών αναφορών προκύπτει ότι ο Συγγρός είναι ανακριβής:

Μαρτυρεί ότι η φράση περιέχεται στην εισήγηση Τρικούπη για τον προϋπολογισμό του 1894. Αυτή έγινε στις 28 Δεκεμβρίου, δημοσιεύτηκε ολόκληρη στον φιλοκυβερνητικό Τύπο, μαζί με όλες τις διακοπές και τον σχετικό διάλογο.

Σχολιάστηκε εκτενώς από οπαδούς και αντιπάλους, χωρίς ν’ αναφέρεται πουθενά η φράση. Αλλωστε η εισήγηση διαπνέεται από αισιοδοξία, με διαβεβαιώσεις για την αναστήλωση των οικονομικών.

Η φράση είναι απολύτως ξένη με το γράμμα και το πνεύμα της. Η μονομερής και μερική «στάση πληρωμών» τότε είναι δεδομένη.

Ο διάλογος «την επομένη μέρα» με τον πρωθυπουργό είναι αδύνατον να έχει γίνει. Εχει ήδη νομοθετηθεί ότι θα καταβάλλεται μόνο το 30% των τόκων στους ξένους δανειστές (Ν. ΒΡ-ΣΤ/93 και άλλοι δύο νόμοι για τις διαπραγματεύσεις με τους δανειστές).

Ισως ο διάλογος να έγινε νωρίτερα και να μπερδεύει ο Συγγρός την εισήγηση για τον προϋπολογισμό με τη συζήτηση στη Βουλή για τον «προσωρινό διακανονισμό του εξωτερικού χρέους» (η επίσημη ονομασία της χρεοκοπίας) ένα εικοσαήμερο νωρίτερα (1-9 Δεκεμβρίου). Αλλά ούτε και τότε ειπώθηκε τέτοια ή παραπλήσια φράση.

Περιέχει κι άλλες ανακρίβειες η διήγηση του Συγγρού. Οπως π.χ. ότι σιώπησε στη Βουλή, ενώ στα πρακτικά σημειώνονται αρκετές παρεμβάσεις κατά την εισήγηση Τρικούπη για τον προϋπολογισμό.

Αν οι ανακρίβειες Συγγρού είναι σκόπιμες ή όχι είναι άλλο θέμα.

Τ. Κατσιμάρδος, ΕΘΝΟΣ, 17/12/2010

 
Leave a comment

Posted by on December 19, 2010 in Τρικούπης Χαρίλαος

 

Τίμοθι Σνάιντερ: Η συμμαχία Χίτλερ-Στάλιν ευνόησε το Ολοκαύτωμα

  • ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 18 Δεκεμβρίου 2010
  • Πρόκειται για ένα από τα πιο φιλόδοξα και πολυσυζητημένα βιβλία ευρωπαϊκής Ιστορίας του 20ού αιώνα, που εκδόθηκαν τα τελευταία χρόνια. Ξανακοιτάζοντας τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Τίμοθι Σνάιντερ θέτει νέα ερωτήματα, κάνοντας χρήση όλων των πηγών που έχει στη διάθεσή του ο σύγχρονος ερευνητής μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ.

Το βιβλίο αρχίζει με μια παρατήρηση για τον χώρο και το χρόνο: ανάμεσα στη Βαλτική και τη Μαύρη Θάλασσα, ανάμεσα στο Βερολίνο και τη Μόσχα, εκτείνεται μια γεωγραφική ζώνη την οποία ο Σνάιντερ αποκαλεί «πεδία αίματος». Σήμερα αυτή η ζώνη περικλείει τη δυτική Ρωσία, τα κράτη της Βαλτικής, τη Λευκορωσία, την Ουκρανία και το μεγαλύτερο τμήμα της Πολωνίας.

«Αν εξετάσει κανείς αυτήν την περιοχή, θα διαπιστώσει ότι τα περισσότερα ναζιστικά εγκλήματα και ένα δυσανάλογα μεγάλο ποσοστό από τα σοβιετικά εγκλήματα έλαβαν χώρα εκεί και όχι κάπου αλλού», λέει ο Σνάιντερ, καθηγητής Ιστορίας στο Yale. «Η περίοδος κατά την οποία και ο Χίτλερ και ο Στάλιν είναι στην εξουσία, είναι η ιστορική στιγμή κατά την οποία σε αυτή την περιοχή έχουμε το Ολοκαύτωμα αλλά και τις μαζικότερες δολοφονίες στην ιστορία της Ευρώπης».

– Γράφετε ότι το Αουσβιτς, αν και είναι το απόλυτο σύμβολο των μαζικών εγκλημάτων του ναζισμού, αποτελεί μόνο μια ένδειξη για όσα ακόμη ανακαλύπτουμε για το παρελθόν.

«Θυμόμαστε το Αουσβιτς επειδή δεν ήταν αποκλειστικά και μόνο ένα εργοστάσιο θανάτου, αλλά και στρατόπεδο συγκέντρωσης από το οποίο κάποιοι κατάφεραν να βγουν ζωντανοί και να δώσουν τις μαρτυρίες τους. Ωστόσο, αποτελεί μόλις το ένα έκτο του Ολοκαυτώματος. Πολλοί περισσότεροι δολοφονήθηκαν σε άλλους τόπους οργανωμένης εξόντωσης στην Πολωνία και τουφεκίστηκαν στις χώρες της Σοβιετικής Ενωσης. Τους λησμονούμε, διότι από εκείνους τους τόπους οργανωμένης εξόντωσης κανείς δεν επέζησε για να μιλήσει. Και τείνουμε να μη θυμόμαστε την πολυπληθέστερη ομάδα θυμάτων -τους Εβραίους της Πολωνίας και της Σοβιετικής Ενωσης- γιατί μετά τον πόλεμο τα κράτη τους βρέθηκαν πίσω από το “Σιδηρούν Παραπέτασμα”».

– Για ποιο λόγο έτυχε η γεωγραφική περιοχή που εξετάζετε να βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος τόσο του Χίτλερ όσο και του Στάλιν; Ξεκινάτε, μάλιστα, από την Ουκρανία και τα θύματα του λιμού.

«Ας θυμηθούμε την παγκόσμια πολιτική οικονομία το 1920-30. Η Μεγάλη Βρετανία ήταν η μόνη υπερδύναμη και ήταν ναυτική υπερδύναμη. Οι Ναζί και οι Σοβιετικοί, αν και τόσο διαφορετικοί μεταξύ τους, συμπίπτουν στην εκτίμηση ότι ο μόνος τρόπος να γίνουν οι χώρες τους ισχυρές είναι μέσω της δημιουργίας ενός είδους αυτοκρατορίας που θα έχει στον έλεγχό της την Ευρασία. Στο μεταξύ και οι δύο ενδιαφέρονται για την Ουκρανία, τη βλέπουν σαν τον σιτοβολώνα της Ευρώπης. Οταν ο Στάλιν επιδιώκει να εκσυγχρονίσει τη Σοβιετική Ενωση, η Ουκρανία με το αγροτικό της πλεόνασμα αποκτά κεντρικό ρόλο για τα σχέδιά του. Επίσης, όταν ο Χίτλερ οραματίζεται την εικόνα που θα προκύψει όταν θα έχει καταστρέψει και τη Σοβιετική Ενωση, τον ίδιο σιτοβολώνα της Ουκρανίας οραματίζεται. Τα σχέδιά του να επεκτείνει τα σύνορα της Γερμανίας, μετατρέποντάς τη σε μια τεράστια ηπειρωτική αυτοκρατορία, βασίζονταν στην ιδέα της επίτευξης μιας ισορροπίας ανάμεσα στη γερμανική βιομηχανία και ένα είδος αγροτικής αποικίας στα ανατολικά. Ο Στάλιν σχεδίαζε το αντίθετο: να πάρει μια καθυστερημένη, αγροτική χώρα και να εκμεταλλευτεί τη γεωργία για να την εκσυγχρονίσει. Εκείνα τα σχέδια γεωγραφικώς συνέπιπταν απόλυτα. Είναι επίσης σημαντικό ότι πρόκειται για περιοχή όπου ήταν συγκεντρωμένη η τεράστια πλειονότητα των Εβραίων της Ευρώπης».

– Θεωρείτε, άρα, ότι αυτό που άνοιξε το δρόμο στον Χίτλερ για να υλοποιήσει το σχέδιό του για την εξόντωση των Εβραίων ήταν η συμφωνία Μολότοφ-Ρίμπεντροπ του 1939, με την οποία αποκτούσε πρόσβαση σε πολυπληθείς ομάδες Ευρωπαίων Εβραίων;

«Ναι. Το 97% των Εβραίων που δολοφονήθηκαν στο Ολοκαύτωμα κατάγονταν από άλλες χώρες. Εφόσον ο Χίτλερ σκόπευε να πλήξει τους Εβραίους της Ευρώπης, τότε θα έπρεπε να προηγηθεί ένας μεγάλος πόλεμος. Τείνουμε να μην θυμόμαστε πώς ξεκίνησε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος: τον Σεπτέμβριο του 1939 Σοβιετικοί και Γερμανοί γίνονται σύμμαχοι. Και το πρώτο πράγμα που κάνουν είναι η εισβολή στην Πολωνία. Η συνέπεια ήταν να βρεθούν 1,7 εκατομμύρια Εβραίοι κάτω από τον έλεγχο του Χίτλερ. Πόλεις όπως η Βαρσοβία και το Λοτζ ξαφνικά βρίσκονται υπό γερμανική κατοχή. Το 1939, περισσότεροι Εβραίοι ζούσαν σε αυτές τις δύο πόλεις μαζί από ό,τι σε ολόκληρη τη Γερμανία. Εχει σημασία να θυμόμαστε ότι ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ξεκίνησε στην Πολωνία, ότι ξεκίνησε με μια γερμανο-σοβιετική στρατιωτική συμμαχία και ότι τα φοβερά εγκλήματα που ακολούθησαν ξεκίνησαν με τις διώξεις και τις δολοφονίες των Εβραίων από τους ναζί, σε εδάφη που ο Χίτλερ κατέκτησε με τη βοήθεια της Σοβιετικής Ενωσης».

– Εχετε γράψει ότι ο σταλινισμός μάς εμπόδισε από το να δούμε τα μαζικά εγκλήματα του Χίτλερ στις αληθινές τους διαστάσεις. Πώς συνέβη αυτό;

«Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Σοβιετική Ενωση εγκαθίδρυσε μια αυτοκρατορία που εκτεινόταν έως την Ανατολική Γερμανία. Ως εκ τούτου, είχε υπό τον έλεγχό της ολόκληρη τη γεωγραφική ζώνη όπου είχαν λάβει χώρα τα ναζιστικά εγκλήματα. Οποτε λοιπόν προσπαθήσαμε να κατανοήσουμε τις γερμανικές πολιτικές εξόντωσης, υπό μια έννοια βρεθήκαμε μπροστά στα εμπόδια που παρενέβαλλε το Σιδηρούν Παραπέτασμα. Υπάρχει και τρόπος πιο περίπλοκος, που συνδέεται με το Ολοκαύτωμα. Προκειμένου να κατανοήσει κανείς το Ολοκαύτωμα, πρέπει να δει ότι πρόκειται για ένα έγκλημα εναντίον των Εβραίων, όπου και αν ζούσαν. Αυτό το έγκλημα έθετε ένα πολιτικό πρόβλημα για την ΕΣΣΔ -διότι ο Στάλιν επιθυμούσε να παρουσιάσει την εισβολή στη Σοβιετική Ενωση ως ένα έγκλημα εναντίον του σοβιετικού λαού. Και ενώ ήταν και ένα έγκλημα εναντίον του σοβιετικού λαού, το κατά πολύ φρικτότερο ήταν το Ολοκαύτωμα των Εβραίων πολιτών της ΕΣΣΔ. Πρόκειται για ένα κεφάλαιο της Ιστορίας που υπήρξε ιδιαίτερως άβολο για τη Σοβιετική Ενωση, ειδικά διότι ο Στάλιν, από το 1941 και μετά, στηρίχτηκε στο ρωσικό εθνικισμό για να πείσει τους ανθρώπους να πολεμήσουν. Μετά το 1945 φρόντισε ώστε η ιστορία του πολέμου να προσλαμβάνεται από την οπτική γωνία των όσων υπέφεραν οι πολίτες της Σοβιετικής Ενωσης ως σύνολο, αδιακρίτως. Επίσης, στις αντισημιτικές εκκαθαρίσεις που εξαπέλυσε προς το τέλος της διακυβέρνησής του, κυνήγησε πολλούς διακεκριμένους Εβραίους αγωνιστές».*

info:Timothy Snyder, «Bloodlands. Europe Between Hitler and Stalin», Basic Books

 
Leave a comment

Posted by on December 19, 2010 in Στάλιν, Χίτλερ

 

Tags: ,

Θεόδωρος Πάγκαλος: O Ανδρέας και εγώ

  • Ο Θεόδωρος Πάγκαλος περιγράφει άγνωστα περιστατικά από την πολιτική πορεία του και τη σχέση του με τον Ανδρέα Παπανδρέου στο νέο του βιβλίο «Με τον Ανδρέα στην Ευρώπη»

Οταν μιλάει ο Θεόδωρος Πάγκαλος, ανεξαρτήτως αν προκαλεί ευχαρίστηση ή δυσαρέσκεια στον συνομιλητή του, προκαλεί τουλάχιστον πάντα ενδιαφέρον. Πληθωρικός, εκκεντρικός ορισμένες φορές, οργανωτικός αλλά και αυθόρμητος, οξύνους και για κάποιους ορισμένες φορές εκτός «αρμόζοντος πολιτικού πλαισίου».Οταν γράφει λοιπόν ένα βιβλίο με εκμυστηρεύσεις από τα μικράγεγονότα του καθημερινού πολιτικού βίου του, περιμένεις με ενδιαφέρον αποκαλύψεις. Και δεν σε απογοητεύει, καθώς στο βιβλίο του «Με τον Ανδρέα στην Ευρώπη»,που θα κυκλοφορήσει τη Δευτέρα από τις Εκδόσεις Πατάκη, υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα στιγμιότυπα, άλλα για περιστασιακά γεγονότα και άλλα για γενικότερα. Είναι γνωστό ότι ο Θεόδωρος Πάγκαλος προσήλθε στο ΠαΣοΚ από την κομμουνιστική Αριστερά, έχοντας διαφορετικές προσλαμβάνουσες από τα στελέχη του ΠΑΚ και μετέπειτα του ΠαΣοΚ. Ετσι η διαδρομή της συνάντησής του με τον Ανδρέα Παπανδρέου ήταν βραδεία αλλά στο τέλος φάνηκε ότι υπάρχει μια χημεία μεταξύ τους. Εχοντας αναλάβει για μεγάλο χρονικό διάστημα το χαρτοφυλάκιο των σχέσεων της χώρας με την Ευρώπη, χειρίστηκε σπουδαία ζητήματα με επιτυχία, κάτι που τον έφερε πολύ κοντά στον τότε πρωθυπουργό. Τα στιγμιότυπα που σταχυολογούμε είναι ενδεικτικά, προκαλούν γέλιο, ενίοτε μάλιστα και περίσκεψη.

  • «Πότε άρχισα να παχαίνω»

Ο Θεόδωρος Πάγκαλος περιγράφει το πώς διορίστηκε υφυπουργός στο υπουργείο Εμπορίου και πώς αυτή η πρώτη κυβερνητική θέση του τον οδήγησε στο να παχύνει. Ηταν η πρώτη φορά που ανελάμβανε μεγάλες ευθύνες, είχε άγχος και δούλευε πολλές ώρες στο υπουργείο. «Προσωπικά έπαθα μεγάλη ζημιά. Επάχαινα περίπου μισό κιλό την εβδομάδα, με αποτέλεσμα στον ενάμιση χρόνο που έμεινα εκεί περίπου να πάρω καμιά εικοσαριά κιλά. Η νεανική μου ευλυγισία ανήκε πλέον οριστικά στο παρελθόν. Ο λόγος ήταν ότι πήγαινα στο υπουργείο μεταξύ 7.30 και 8 το πρωί και έφευγα το βράδυ κατά τις 10 ή 11, καταναλώνοντας το μεσημέρι και άλλες ώρες σάντουιτς και κάθε είδους αηδέστατα fast food τα οποία αγόραζα στα περί την πλατεία Κάνιγγος μαγαζιά και επότιζα με κόκα κόλες ή μπίρες».

  • Ο τσακωμός με τον Φώτη Κουβέλη

Υπήρξε μια σύγκρουση με τον Κουβέλη για την οποία ο Θεόδωρος Πάγκαλος έχει μετανιώσει. Αφορμή ήταν το «βρώμικο ΄89». Στη διάρκεια των ατέρμονων συζητήσεων στη Βουλή για την παραπομπή Παπανδρέου για την υπόθεση Κοσκωτά ο Θ. Πάγκαλος συναντά τον Φώτη Κουβέλη στο εστιατόριο:

«Μου πρότεινε να με κεράσει. Του απάντησα τότε- και μετανοώ γι΄ αυτό σήμερα, γιατί οι καλοί τρόποι εν πάση περιπτώσει δεν πρέπει να αναστέλλονται από το πολιτικό πάθος- ότι δεν δέχομαι κέρασμα από τον υπουργό Δικαιοσύνης αυτής της κυβέρνησης και απορώ γιατί μου το προτείνει, αφού σκοπός τους είναι να μας χώσουν στις φυλακές και έτσι όπως πάνε τα πράγματα θα γίνει και δικός μας σκοπός να τους δούμε να αιωρούνται στην άκρη μιας κρεμάλας. Ακρότητες, που όμως δεν ήταν σπάνιες μέσα στο κλίμα εκείνης της εποχής».

  • Το ραντεβού και η αφέλεια του «νέου»

Μια φορά η Θάτσερ για να απαξιώσει τον Ανδρέα κατά τη διάρκεια της βρετανικής προεδρίας είχε επισκεφθεί αυτοπροσώπως τις οκτώ πρωτεύουσες, όλες δηλαδή τις υπόλοιπες χώρες εκτός της Αθήνας. Ο Ανδρέας έγινε «Τούρκος» και αποφάσισε να κάνει ειδική συνέντευξη Τύπου στο Λονδίνο για να καταγγείλει τη συμπεριφορά της. Η Θάτσερ άλλαξε γνώμη και για να τα μπαλώσει τον κάλεσε προσωπικά σε μπρέκφαστ στην πρωθυπουργική κατοικία, τη γνωστή «10 Ντάουνινγκ Στριτ». Η ώρα περνούσε και ο Ανδρέας αργούσε να φανεί. Ο Πάγκαλος ξύπνησε τον σύμβουλό του Μαχαιρίτσα ρωτώντας τον πού είναι ο πρόεδρος. «Στον τρίτο όροφο» του απάντησε αυτός. Πράγματι, ο Ανδρέας βρέθηκε και στις αιτιάσεις του Πάγκαλου απάντησε: «Εγώ την περίμενα έξι μήνες, ας περιμένει κι αυτή ένα τέταρτο». Του Πάγκαλου όμως του είχε μείνει η απορία τι έκανε στον τρίτο όροφο ο Ανδρέας.

«Αφού αποχώρησε ο Παπανδρέου, ρώτησα τον Μαχαιρίτσα τι είναι στο τρίτο πάτωμα που μπορούσε να επισκέπτεται ο πρόεδρος τόσο νωρίς το πρωί. O Μαχαιρίτσας με κοίταξε με ένα περιπαικτικό ύφος και μου είπε: “Μα καλά, είσαι τελείως αφελής, δεν καταλαβαίνεις ότι πέρασε τη νύχτα αλλού και όχι στο δωμάτιό του;”. “Πού δηλαδή; ” συνέχισα εγώ, που δεν έπαιρνα χαμπάρι.“Ε! Τι να σου πω” μου απάντησε ο Μαχαιρίτσας, “αφού δεν καταλαβαίνεις, καλύτερα ας το σταματήσουμε εδώ το θέμα”. “Χρήστο”, του είπα,“θέλω να μάθω ποιος είναι στον τρίτο όροφο που μπορεί να καταφέρει τον Παπανδρέου να περάσει ένα ολόκληρο βράδυ εκεί”. Ο Μαχαιρίτσας αναγκάστηκε να μου πει ότι στο τρίτο πάτωμα έμενε το πλήρωμα της Ολυμπιακής Αεροπορίας. Ετσι έγινα μάρτυρας για πρώτη φορά μιας εξωσυζυγικής περιπέτειας του Ανδρέα με τη γνωστή σε μένα αεροσυνοδό της ΟΑ κυρία Δήμητρα Λιάνη».

  • Παρ΄ ολίγον τρομοκράτης

Ο Θεόδωρος Πάγκαλος εξομολογείται ότι θεωρούσε τις απόψεις για ένοπλη αντίσταση κατά της χούντας δονκιχωτικές. Κάποτε όμως έμπλεξε σε μια τέτοια ιστορία όταν ένας φοιτητής της Νομικής ήρθε και τον βρήκε στο Παρίσι και τον έπεισε ότι έπρεπε για παραδειγματισμό να διεξαχθούν ορισμένες ένοπλες επιχειρήσεις, για να ξεκαθαρίσει ο φοιτητικός χώρος από ορισμένους πασίγνωστους και δεδηλωμένους χαφιέδες. Ο Πάγκαλος λέει ότι του ζήτησε μερικά όπλα χειρός κατάλληλα για πολιτικές δολοφονίες και ήταν τέτοιο το πάθος του «ώστε άφησα τον εαυτό μου να παρασυρθεί», όπως λέει σήμερα. Το συζήτησε με τον Μίκη, ο οποίος επίσης παρεσύρθη από τη δικιά του επιχειρηματολογία, και μέσω ενός άλλου Ελληνα αναζήτησε κάποια πιστόλια. Τα βρήκε και τα παρέδωσε στον εν λόγω φοιτητή. Λίγο αργότερα τον συνέλαβε η γαλλική Αστυνομία και αποφάσισε να τον απελάσει. Ωστόσο η κινητοποίηση του Σαρτρ και άλλων φίλων της Ελλάδος οδήγησε τον Μιτεράν να τον συγχωρήσει και να μην τον απελάσει. Τα όπλα δεν χρησίμευσαν ποτέ και σε τίποτε, ο δε φοιτητής έγινε αργότερα διπλωμάτης.

  • Οι Γερμανοί και ο Ραμπελέ

Είναι γνωστό το επεισόδιο με τους Γερμανούς. Ο Θεόδωρος Πάγκαλος σε μια διάλεξή του μιλώντας για την πολιτική της Γερμανίας στο θέμα της απόσχισης της Κροατίας είχε αναφερθεί στον ήρωα του Ραμπελέ, Γαργαντούα, ένα τερατώδες βρέφος που ενώ διέθετε κτηνώδη δύναμη καταβρόχθιζε τα πάντα διατηρώντας πάντα μυαλό παιδιού. Οι δημοσιογράφοι, όπως λέει ο Πάγκαλος, διαστρέβλωσαν αυτή τη λογοτεχνίζουσα άποψη και τον κατηγόρησαν ότι είχε βρίσει ως γίγαντα με μυαλό μικρού παιδιού τον ίδιο τον καγκελάριο Κολ. Η κατάληξη είναι γνωστή, ο υπουργός αναγκάστηκε να ζητήσει «συγγνώμη». Το ωραίο είναι ότι κάποιοι θεσσαλονικείς συνταξιούχοι επικρότησαν την άποψή του με την ακόλουθη επιχειρηματολογία: «“Ακου να δεις”, μου είπε, “τι είναι αυτά που λες; Μια χαρά την έκανες τη δουλειά. Να σου δώσω ένα παράδειγμα. Περπατάς στην Τσιμισκή κι από πίσω βλέπεις μια πολύ ωραία γυναίκα. Λες μέσα σου “αυτό εγώ πρέπει να το πιάσω” και απλώνεις το χέρι σου και το πιάνεις. Γυρίζει αυτή και φωνάζει ΄αλήτη, παλιάνθρωπε!΄.

Τι θα κάνεις εσύ; Θα κάνεις επεισόδιο ή θα πεις “μπαρδόν, μανδάμ, ένα λάθος ήταν, μου ξέφυγε το χέρι, δεν ήθελα να σας θίξω” αλλά όμως αυτό που ήθελες να πιάσεις το έχεις πιάσει;”. Εφυγα πανευτυχής από την παρέα των συνταξιούχων».

  • Η ήττα στον Δήμο της Αθήνας το 1994

Ποιος ευθύνεται για την ήττα του Θεόδωρου Πάγκαλου στις δημοτικές εκλογές της Αθήνας το 1994; Ο Θεόδωρος Πάγκαλος πιστεύει ότι γι΄ αυτό φταίει το Συγκρότημα Λαμπράκη. Αναφέρεται στον τίτλο των «Νέων» «Νίκη του ΠαΣοΚ- ήττα του Πάγκαλου», τίτλος που προστάτευε το ΠαΣοΚ, και στην άποψη ότι η απαξίωση του αντιπάλου του, Δημήτρη Αβραμόπουλου, ως «κ. τίποτα» ήταν η αιτία της προσωπικής του ήττας. Ο ίδιος όμως παρακάτω παραδέχεται ότι το ΠαΣοΚ στην Αθήνα δεν είχε δυνάμεις προσπέλασης προς άλλα στρώματα, ήταν νωπή ακόμη η ιστορία του ΄89, και ότι ο Ανδρέας μετά βίας συγκέντρωνε ένα 18% δημοτικότητας.

  • ΕΟΚ ΚΑΙ ΝΑΤΟ, ΤΟ ΙΔΙΟ ΣΥΝΔΙΚΑΤΟ

Οταν έγινε υφυπουργός Εξωτερικών με αρμοδιότητα τα Ευρωπαϊκά Θέματα ζήτησε από τον Ανδρέα Παπανδρέου να του πει σε γενικές γραμμές ποια θα είναι η θέση τους, αν θυμηθούμε ότι το ΠαΣοΚ πολιτευόταν με το σύνθημα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ, το ίδιο συνδικάτο» και διεκήρυττε ότι παλεύει για μια ειδικού τύπου σχέση με την Κοινότητα.

Αυτός του απάντησε ότι θα παραμείνουμε στην Κοινότητα συνεχίζοντας την πολιτική του Γ. Βάρφη και θα πρέπει να αγωνιστεί για να καλυτερεύσουμε τους όρους και να πετύχουμε μεγαλύτερα ωφελήματα από αυτή τη σχέση. Δεν έμεινε απόλυτα ικανοποιημένος από την απάντηση και ο δαίμων τον έσπρωξε να ρωτήσει:

«“Πρόεδρε”, τον ρώτησα, “αυτό δεν θα μας δημιουργήσει πολιτικά προβλήματα; Προεκλογικά ένα από τα σημεία που στις ομιλίες σας οι συγκεντρωμένοι χειροκροτούσαν περισσότερο ήταν το σχετικό με την αποδέσμευση από το ΝΑΤΟ και την ΕΟΚ”. Με κοίταξε τότε με ένα χαμόγελο το οποίο ποτέ δεν θα ξεχάσω και μου είπε, δίνοντάς μου ένα μεγάλο μάθημα πολιτικού ρεαλισμού: “Μα, Θόδωρε, πιστεύεις ότι αν πράγματι επίστευαν ότι θα φύγουμε από το ΝΑΤΟ και την ΕΟΚ θα μας έδιναν τόσο μεγάλη πλειοψηφία;”. Ρώτησα αφελώς: “Τότε, γιατί χειροκροτούσαν;”. “Μα γιατί τους άρεσε να το λέμε τότε” μου απάντησε. “Τώρα όμως δεν θα ήθελαν με κανέναν τρόπο να το κάνουμε”».

  • Ο Μιτεράν και η Δημοκρατία των… Βαρβάρων

Ο Ανδρέας Παπανδρέου με τον Φρανσουά Μιτεράν
Ο Ανδρέας είχε μια ιδιότυπη σχέση με τον Μιτεράν. Βρέθηκαν την ίδια χρονιά στην εξουσία, επικεφαλής ενός μεγάλου ρεύματος αλλαγής, που είχε γεννήσει ελπίδες και ενθουσιασμό στα μεσαία στρώματα τόσο της γαλλικής όσο και της ελληνικής κοινωνίας. Ο Πάγκαλος δίνει έναν οξύνου χαρακτηρισμό και για τους δύο λέγοντας ότι «ήξεραν να ολοκληρώνουν και να τιθασεύουν ενδοπαραταξιακές αντιθέσεις, να αμβλύνουν τις επιθετικές προσωπικές φιλοδοξίες και να γοητεύουν τους συνομιλητές τους. Και οι δύο δεν ήταν πάντα ειλικρινείς ούτε με τον λαό ούτε με αυτούς που είχαν την τύχη να συζητούν μαζί τους, καμιά φορά ίσως ούτε με τον ίδιο τον εαυτό τους».

Ο Ανδρέας ζήλευε τον Μιτεράν για το εύρος της κουλτούρας του και ο Μιτεράν παρακολουθούσε τον Ανδρέα με έναν πατρικό θαυμασμό. Φοβόταν μόνο τον αυθορμητισμό του Ανδρέα, όπως στο περιστατικό που αναφέρει ο Θ. Πάγκαλος: «Είχε δημιουργηθεί τότε το Σκοπιανό από την κυβέρνηση Μητσοτάκη – Σαμαρά και κάποια στιγμή το συζητούσαμε και ο Ανδρέας είπε ότι θα μπορούσαν να ονομαστούν “Republique du Vardar”. Ο Μιτεράν δεν άκουσε καλά και εγύρισε αγανακτισμένος προς τον Ανδρέα λέγοντάς του: “Για όνομα του Θεού, Ανδρέα, πώς είναι δυνατόν να προτείνεις να τους ονομάσουμε Δημοκρατία των Βαρβάρων; (Republique des Βarbares)”».
  • Ο Ανδρέας, η Θάτσερ και το μαγνητόφωνο

Ο Ανδρέας Παπανδρέου με τη Μάργκαρετ Θάτσερ και τον Φρανσουά Μιτεράν

Είναι πολύ ωραίες οι περιγραφές της σχέσης του Ανδρέα Παπανδρέου με τη Θάτσερ. Ο Ανδρέας αποτελούσε για εκείνη τη συμπύκνωση σε ένα πρόσωπο όλων των ιδιοτήτων που απεχθανόταν και καταδίκαζε στη ζωή της. Την εκνεύριζε όχι μόνον η πολιτική του συμπεριφορά αλλά και η προσωπική του. Τον θεωρούσε μαρξιστή, αμφιβόλου πολιτικής και προσωπικής ηθικής και εν πάση περιπτώσει ουδεμία σχέση έχοντα με τη βρετανική αντίληψη περί ανθρωπίνων σχέσεων. Σε κάποια ευρωπαϊκή σύνοδο η Θάτσερ είχε εκνευριστεί από τη συζήτηση και, θέλοντας να αποπροσανατολίσει τη συζήτηση που δεν τη συνέφερε, στράφηκε προς τον Ανδρέα Παπανδρέου. «“Ανδρέα, μην ετοιμάζεσαι να χρησιμοποιήσεις αυτό το μαγνητόφωνο. Σε έχω δει να μαγνητοφωνείς τις συνεδριάσεις, αλλά εδώ είμαστε μόνοι μας με τους υπουργούς Εξωτερικών και οι συζητήσεις είναι απόρρητες”. “Ποιο μαγνητόφωνο; ” είπε ο Παπανδρέου κατάπληκτος. “Αυτό που έχεις σ’ αυτό το δερμάτινο τσαντάκι που παίρνεις πάντα μαζί σου” του είπε η Θάτσερ, δείχνοντας μπροστά στο πιάτο του Παπανδρέου ένα δερμάτινο τσαντάκι το οποίο περιείχε δύο πίπες, όργανα καθαρισμού και μια ποσότητα καπνού. O Ανδρέας άνοιξε το τσαντάκι, έδειξε το περιεχόμενο εις τη μαινόμενη Θάτσερ και της είπε: “Μάργκαρετ, δεν είναι αυτό μαγνητόφωνο και επιπλέον μπορώ να σε διαβεβαιώσω ότι τα έχω αγοράσει στο Λονδίνο και οι πίπες και το τσαντάκι και ο καπνός είναι Dunhill”».

  • Το βιβλίο του Θεόδωρου Πάγκαλου «Με τον Ανδρέα στην Ευρώπη» κυκλοφορεί τη Δευτέρα από τις Εκδόσεις Πατάκη. Στο βιβλίο αναφέρονται πολλά περιστατικά από την πολυετή πολιτική καριέρα του αντιπροέδρου της κυβέρνησης. Καθώς ο κ. Πάγκαλος επί μακρόν κατείχε το χαρτοφυλάκιο των σχέσεων της χώρας με την Ευρώπη, χειρίστηκε σπουδαία ζητήματα, κάτι που τον έφερε πολύ κοντά στον Ανδρέα Παπανδρέου, για τον οποίο αναφέρει άγνωστες ως σήμερα λεπτομέρειες
 
Leave a comment

Posted by on December 18, 2010 in Πάγκαλος Θεόδωρος

 

Tags:

Νίκος Ζαχαριάδης: «Δεν θεμελιώσαμε την εξουσία απ΄ τα κάτω και κοιμόμασταν»

  • Συνταρακτικές εξομολογήσεις από τη Σιβηρία του άλλοτε ηγέτη του ΚΚΕ στις άγνωστες ως τώρα επιστολές του στον συγγραφέα Αλέξη Πάρνη

Ο Ν. Ζαχαριάδης σε φωτογραφία από τον καιρό της παντοδυναμίας του στο ΚΚΕ

«ΕΔΩ ΑΚΟΝΙΖΩ και τις γροθιές μου ακόμα, αν τύχει και χρειαστούν ακόμα κι αυτές. Πάντως η νοσταλγία μου παραμένει να πάω κάτω, να γλιτώσω απ΄ τη μούχλα και τη σαπίλα και τη βρωμιά (…). Κι οι άλλοι ας σπάνε τα κέρατά τους και ας τα ξεμπλέξουν όπως τα ΄μπλεξαν. Αναίσχυντο κι ακατανόμαστο έργο παίχτηκε σε βάρος ολόκληρου κινήματος, για να σκεπάσουν μερικοί μεγαλόσχημοι τα ανομήματά τους. Αλλά δε θα τους περάσει. Γεια χαρά-Νίκος». Με αυτά τα γεμάτα οργή λόγια κατέληγε η επιστολή του «σκληροτράχηλου» (άλλοτε) ηγέτη του ΚΚΕ Νίκου Ζαχαριάδη από τον πρώτο τόπο της (σοβιετικής) εξορίας του στο Μποροβίτσι, στην περιοχή του Νόβγκοροντ, όπου εκτοπίστηκε μετά την καθαίρεσή του το 1956 από γενικός γραμματέας του κόμματος έπειτα από επέμβαση του ΚΚΣΕ και άλλων «αδελφών κομμάτων» στο πλαίσιο της λεγόμενης «αποσταλινοποίησης». Παραλήπτης της, όπως και πολλών ανάλογων επιστολών, ο επιστήθιος φίλος του και πιστός «ζαχαριαδικός» μέχρι σήμερα Αλέξης Πάρνης, συγγραφέας και ποιητής με πλούσιο έργο. Τα ντοκουμέντα περιέχονται στο βιβλίο που είναι ήδη έτοιμο και αναμένει τη σειρά του προς έκδοση από τον εκδοτικό οίκο Καστανιώτη μετά το ογκώδες (935 σελίδων) μυθιστόρημά του «Η Οδύσσεια των Διδύμων» που κυκλοφόρησε πέρυσι και την τριλογία που πρόκειται να ακολουθήσει με τρία σημαδιακά παλαιότερα μυθιστορήματά του- τον «Διορθωτή» (1966), τη «Λεωφόρο Πάστερνακ» (1970) και το «Μια Πράγα στον καθένα» (1972).

Ο Αλέξης Πάρνης συμπαρατάχθηκε με τον Ζαχαριάδη στα γεγονότα της Τασκένδης και διαγράφηκε από την ηγεσία Κολιγιάννη. «Τα 17 συνολικά χρόνια κάθειρξης του Ζαχαριάδη στη Σοβιετική Ενωση, τη χώρα που αγάπησε και υπερασπίστηκε όσο κανένας άλλος ευρωπαίος κομμουνιστής ηγέτης, η αντίστασή του στην αισχρή συμπεριφορά της ανέντιμης σοβιετικής νομενκλατούρας- της θαμμένης τώρα πια στο σκουπιδαριό της Ιστορίας- που δεν κατάφερε να τον γονατίσει, είναι για μένα ισάξια με την πατριωτική του λεβέντικη στάση στον ελληνοϊταλικό πόλεμο», πιστεύει ο Πάρνης. Δύο βασικά και κάποτε αντιφατικά στοιχεία προσδιόριζαν για τον ίδιο το «πορτρέτο» του Ζαχαριάδη: «Μια αυθεντική ελληνικότητα και ένας επίκτητος δογματικός σοβιετισμός». «Οταν συνδύαζε αρμονικά και τα δύο, έκανε άριστους χειρισμούς. Αντίθετα η δογματική μονομέρεια αχρήστευε συχνά την πυξίδα της χαρισματικής πολιτικής του οξύνοιας» επισημαίνει.

Μακριά από τους προβολείς της δημοσιότητας, απομονωμένος στο «αμπρί» του, όπως το λέει (έτσι ονόμαζαν οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας τα χαρακώματα που έφτιαχναν), στην ανατολική πλαγιά του Υμηττού, στα Γλυκά Νερά, ο 86χρονος κ. Αλ. Πάρνης (όπως είναι το φιλολογικό ψευδώνυμο του κ. Σωτήρη Λεωνιδάκη) γράφει ακατάπαυστα, έχοντας ήδη πίσω του ένα μοναδικό συγγραφικό έργο που εκτείνεται από την ποίηση και το θέατρο ως το μυθιστόρημα, τη μετάφραση και το σενάριο. Με έκπληξη αρχικά και δέος στη συνέχεια ανακαλύπτει ο επισκέπτης την ιστορία που κουβαλά στις πλάτες του ο παλαιός γνώριμος του ρώσου νομπελίστα λογοτέχνη Μπορίς Πάστερνακ (1890-1960) και στενός φίλος του τούρκου αγωνιστή ποιητή Ναζίμ Χικμέτ (1902-1963). Πίσω από την ασκητική μυθιστορηματική φιγούρα του κ. Πάρνη κρύβεται ένας βίος πολυτάραχος και μια μοναδική πορεία συγγραφικής δημιουργίας, τέτοια που κάποτε θα ωθήσει τον δημοσιογράφο, πεζογράφο και ακαδημαϊκό Σπύρο Μελά (1882-1966) να πει στο ακροατήριό του παρουσιάζοντας τον νεαρό τότε συγγραφέα: «Ελληνικέ λαέ, κάποιος περνά ανάμεσά μας. Παρουσιάστε, αρμ!», αλλά και τον δημοσιογράφο και θεατρικό συγγραφέα Δημήτρη Ψαθά (1907-1979) να σχολιάσει τον χαιρετισμό του Μελά λέγοντας: «Ομολογώ ότι χάρηκα πολύ, γιατί στον τόπο μας προκειμένου για την εμφάνιση ενός νέου συγγραφέα, η κριτική τον υποδέχεται με άλλο στρατιωτικό παράγγελμα: “Κάποιος φάνηκε. Επί σκοπόν, πυρ!”».

Μια ζωή σαν μυθιστόρημα

Ο Αλέξης Πάρνης γεννήθηκε το 1924 στον Πειραιά και έλαβε μέρος σε ηλικία 19 ετών στον εφεδρικό ΕΛΑΣ, ενώ τον Σεπτέμβριο του 1944, ως καπετάνιος του Λόχου Περιστερίου, συμμετείχε στην τελευταία μάχη με τους Γερμανούς και τους ταγματασφαλίτες στην περιοχή Ροσινιόλ (γέφυρα Κολοκυνθούς), εργοστάσιο Λαναρά, παίρνοντας τον βαθμό του υπολοχαγού του ΕΛΑΣ. Στα Δεκεμβριανά τραυματίστηκε σοβαρά από θραύσματα χειροβομβίδας στις μάχες με τους Βρετανούς στην οδό Αγίου Κωνσταντίνου, απέναντι από του «Μπακάκου». Θα νοσηλευτεί στην Κορυτσά και κατόπιν θα βρεθεί στο Ρουμπίκ της Αλβανίας και στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας ξεκινώντας ήδη τη θεατρική και λογοτεχνική του σταδιοδρομία, για να πάρει μέρος στη συνέχεια στον ΔΣΕ ως πολεμικός ανταποκριτής της εφημερίδας «Προς τη Νίκη». Μετά την ήττα (Αύγουστος 1949) θα βρεθεί στη Σοβιετική Ενωση και με υπόδειξη του Ζαχαριάδη στέλνεται να σπουδάσει στο διάσημο Λογοτεχνικό Ινστιτούτο «Μαξίμ Γκόρκι» στη Μόσχα.
  • «Ηταν μεγάλο παλικάρι ο Μπελογιάννης»

Την περίοδο εκείνη γνωρίζεται με τον γενικό γραμματέα, ακόμα, του ΚΚΕ, με την παραίνεση του οποίου ξεκινά τη συγγραφή του επικού ποιήματος «Μπελογιάννης» (2.000 στίχοι), για το οποίο βραβεύτηκε το 1955 με το πρώτο παγκόσμιο βραβείο ποίησης του Φεστιβάλ Βαρσοβίας με κριτική επιτροπή τον Ναζίμ Χικμέτ, τον Πάμπλο Νερούντα, κ.ά. Οπως θυμάται ο Πάρνης, ο θαυμασμός του Ζαχαριάδη για τον Μπελογιάννη ήταν μεγάλος. «Ηταν μεγάλο παλικάρι ο Νίκος! Συνέχισε τη μοραΐτικη παράδοση του ΄21!», είχε πει στον νεαρό ποιητή. Το σπίτι του στο απόκοσμο Μποροβίτσι κοσμούσαν τρεις φωτογραφίες: μία του Λένιν, μία της συζύγου του Ρούλας Κουκούλου – που την απέσυρε όταν εκείνη τον «αποκήρυξε» μαζί με τις συγκρατούμενες Κομμουνίστριες των Φυλακών Αβέρωφ- και μία του Μπελογιάννη, η κλασική με το γαρίφαλο, θυμάται ο συγγραφέας εκφράζοντας την έκπληξη αλλά και τη θλίψη του για όσα καταμαρτυρεί η Ελλη Παππά στην «πολιτική διαθήκη» της, αποδίδοντας στον Ζαχαριάδη την (πολιτική) ευθύνη για την εκτέλεση του Μπελογιάννη.

  • Το «Νησί της Αφροδίτης»

Αριστερά, ο Αλέξης Πάρνης με τον τούρκο ποιητή Ναζίμ Χικμέτ στη Μόσχα. Επάνω, ο Πάρνης στα γυρίσματα της ταινίας «Το Νησί της Αφροδίτης» το 1969

Το 1960 ανεβαίνει στο «Μάλι Τεάτρ» της Μόσχας το θεατρικό του έργο «Το Νησί της Αφροδίτης», αφιερωμένο στον αγώνα των Κυπρίων κατά των Βρετανών, το οποίο μεταφράζεται σε 30 γλώσσες και κάνει 22.000 παραστάσεις σε δύο χρόνια.

Το 1962, κατά την επίσκεψή τους στη Μόσχα, οι Γιώργος Θεοτοκάς, Ανδρέας Εμπειρίκος και Οδυσσέας Ελύτης προσκαλούν τον Πάρνη στην Ελλάδα εν όψει της πρεμιέρας του έργου. Η πρόσκληση εκείνη άνοιξε τον δρόμο του επαναπατρισμού του την ίδια χρονιά, ενώ το 1963 το έργο ανεβαίνει στη σκηνή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού με πρωταγωνίστρια την Κυβέλη.

Το 1969 γυρίζεται- με μεσολάβηση του Μακάριου- σε κινηματογραφική ταινία με πρωταγωνίστρια την Κατίνα Παξινού και το 1967 ανεβαίνει στο Θέατρο Ο΄Νιλ, στο Πλέι Χάουζ της Μασαχουσέτης, το δράμα «Λεωφόρος Πάστερνακ». Συνελήφθη από τη χούντα για να αφεθεί ελεύθερος δύο ημέρες αργότερα έπειτα από παρέμβαση του Μακάριου, ενώ στις δεκαετίες του ΄70 και του ΄80 για «βιοποριστικούς μόνο λόγους», όπως λέει, θα γράψει τα τηλεοπτικά σίριαλ «Λεηλασία μια Ζωής» και «Φως του Αυγερινού».

  • Η πτώση του Ζαχαριάδη

Είχαν μεσολαβήσει τα φοβερά γεγονότα της Τασκένδης (Σεπτέμβριος 1955) με τη σύγκρουση ανάμεσα στους «αντιζαχαριαδικούς» και τους «ζαχαριαδικούς» και η αποκαθήλωση του Ζαχαριάδη (6η Ολομέλεια του 1956). Η ανυποχώρητη στάση του Ζαχαριάδη στη σύγκρουση με τη «νέα κατάσταση» και τους εμπνευστές της από πλευράς ΚΚΣΕ και ΚΚΕ θα τον οδηγήσει, μαζί με τον ανήλικο γιο του Σήφη, το 1962 στην εξορία του Μποροβίτσι όπου θα αναλάβει καθήκοντα προϊσταμένου του «Λεσχόζ» (υλοτομικός συνεταιρισμός). Θα ακολουθήσει ο δεύτερος τόπος εκτοπισμού του στο Σουργκούτ της Σιβηρίας, δίχως οι σοβιετικές αρχές να του επιτρέψουν να πάρει αυτή τη φορά μαζί και τον γιο του.

Τι μεσολάβησε και η Μόσχα θεώρησε ότι η παρουσία τού εκτοπισμένου άλλοτε «αγαπημένου παιδιού» του Στάλιν στο Μποροβίτσι δεν αρκούσε;

Οι προθέσεις του Ζαχαριάδη να μην αποδεχθεί την παρέμβαση που σημειώθηκε το 1956 στα εσωτερικά του ΚΚΕ από τα «αδελφά κόμματα» που τον ανέτρεψαν, αλλά και την πολιτική της νέας ηγετικής ομάδας που αναρριχήθηκε με τις πλάτες των σοβιετικών στο κόμμα του οποίου ηγήθηκε ο ίδιος επί 25 χρόνια, ήταν μια βασική αιτία. Το κρυφό ταξίδι του στη Μόσχα όπου επισκέφθηκε (την 1.2.1962) την ελληνική πρεσβεία για να υποβάλει αίτημα προς την Εισαγγελία Αθηνών ώστε να επιτραπεί η επιστροφή του στην Ελλάδα για να δικαστεί, λειτούργησε καταλυτικά.

Στις 8.4.1962 η απάντηση που πήρε ήταν αρνητική. Δύο χρόνια αργότερα ο Ζαχαριάδης θα προσπαθήσει ξανά, αλλά μάταια, ενώ θα δώσει ο ίδιος τέλος στη ζωή του την 1.8.1973 περνώντας μια θηλιά στον λαιμό του, στο αγροτόσπιτο του παγωμένου Σουργκούτ, αντιδρώντας στην απομόνωση που του επέβαλε η Μόσχα και το κόμμα του, αλλά και σε όσα του καταμαρτυρούσαν.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΟΡΙΑ Ο ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ ΑΝΑΛΥΕΙ, ΚΑΤΑΓΓΕΛΛΕΙ ΚΑΙ ΚΑΝΕΙ ΑΥΤΟΚΡΙΤΙΚΗ
1956

  • «Τα γεγονότα στην Ουγγαρία θα πέσουν στα κεφάλια μας»

Ούγγροι ανεμίζουν τη σημαία της χώρας τους πάνω σε ένα ρωσικό τανκ στην πλατεία της Βουδαπέστης (Οκτώβριος 1956)

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη του Ζαχαριάδη για την εξέγερση στην Ουγγαρία το 1956 όπου παρά τον δογματισμό του διαβλέπει «τραγικά λάθη». «Τι συνέβη στην Ουγγαρία;» διερωτάται και απαντά: «Η εξήγηση δάκτυλος του εχθρού δεν εξηγεί απόλυτα τίποτα και μονάχα βοηθά να κρύβουμε τα κεφάλια μας στην άμμο».

Και επισημαίνει: «Η πηγή του κακού βρίσκεται αλλού. Το τραγικό λάθος μας βρίσκεται στο ότι παίρνοντας την εξουσία στα χέρια μας απ΄ τα πάνω, (μας την έδωσε ο Κόκκινος Στρατός) δώδεκα χρόνια δε μπορέσαμε την εξουσία αυτή να τη θεμελιώσουμε και απ΄ τα κάτω και κοιμόμασταν», διαπιστώνοντας ότι στην Ουγγαρία «οι κομμουνιστές δρούσαν ως τοποτηρητές ξένου παράγοντα», εννοώντας την ΕΣΣΔ. Ενώ προειδοποιεί: «Τα ουγγαρέζικα γεγονότα θα πέσουν σαν Ιμαλάια πάνω σε ξαναμμένα κεφάλια και ξέγνοιαστες φαλάκρες», υπονοώντας την ηγεσία του ΚΚΕ και του Κρεμλίνου.

  • «Είναι έγκλημα του ΚΚΕ να αφήνει έκθετη την ΕΔΑ»

Ο Αλέξης Πάρνης το 1958 με την κόρη του Ηλέκτρα και τον γιο του Νίκου Ζαχαριάδη, Σήφη, όταν ο καθαιρεθείς ηγέτης του ΚΚΕ βρισκόταν στην εξορία του Μποροβίτσι

«Στην Ελλάδα όπως έδειξε η συνδιάσκεψη της ΕΔΑ τραβάμε καλά μπροστά. Το κακό είναι ότι το ΚΚΕ, απ΄ ό,τι μπορώ να κρίνω απ΄ τη γωνιά μου εδώ “λάμπει δια της απουσίας του”, όπως συνήθιζαν να λένε οι καλαμαράδες μας του περασμένου αιώνα», παρατηρούσε ο Ζαχαριάδης σε άλλη επιστολή του (8.8.1956), καθώς, όπως επισήμαινε, «οι “νέοι άντρες” μας καταγίνονται με το φούντωμα του φραξιονιστικού τους ανακατώματος που ξαπόλησαν ενάντια στο κόμμα και το κίνημα». Ο Πάρνης έστελνε στον εκτοπισμένο πρώην ηγέτη με κάθε ευκαιρία την εφημερίδα «Αυγή». «Διάβασα στην “Αυγή” κομματιαστά τα όσα έδωσε στα φύλλα που μου ΄στειλες, για τη Συνδιάσκεψη της ΕΔΑ. Πρόκειται για πραγματικό πλατύ, δημοκρατικό κίνημα με ζωή και παλμό» γράφει ο Ζαχαριάδης, υπογραμμίζοντας παρακάτω: «Είναι έγκλημα ν΄ αφήνουμε το κίνημα αυτό πολιτικά (εννοώ απ΄ την πλευρά του ΚΚΕ) έκθετο. Κάποτε αυτό θα το πληρώσουμε ακριβά (…)». Στο γράμμα αυτό ο Ζαχαριάδης αναφέρεται και στα χρήματα που έλαβε. Πρόκειται για ένα ποσόν που του έστειλε ο στενός φίλος και σύντροφός του από τα πρώιμα νεανικά χρόνια Ναζίμ Χικμέτ, με τον οποίο είχε γνωριστεί στην Κωνσταντινούπολη και είχαν φοιτήσει στην Ανώτατη Κομματική Σχολή της Κομιντέρν (Κομμουνιστικής Διεθνούς), ενώ τον Ιανουάριο του 1924 ήταν και οι δυο τους τιμητική φρουρά μπροστά από το φέρετρο του Λένιν. Σε μια άλλη επιστολή αναφέρει και το εξής: «Ζήτησα απ΄ τη Τσεκά (σ.σ.: ΚΕ του ΚΚΣΕ) άδεια να στείλω λεφτά στη Ρούλα. Με παρέπεμψαν στο Τασκέντ και γω, όπως λέμε, τους κατούρησα»!

  • «Λίγα σπυριά ελληνικής γης»

Τασκένδη, 1954. Ο Ν. Ζαχαριάδης εν μέσω πολιτικών προσφύγων και των παιδιών τους

«Το γράμμα σου το πήρα με μικρή καθυστέρηση γιατί έλειπα στα χτήματα. Σιγά-σιγά μπαίνω στο νόημα της δουλειάς και ασκώ για την ώρα μόνο τυπικά τα διευθυντικά καθήκοντά μου», γράφει ο Ζαχαριάδης στον πιστό σύντροφό του στο πρώτο γράμμα του (26.7.1956) καταλήγοντας: «Ο Σηφάκος είναι καλά (σ.σ.: ο μικρός του γιος από τον γάμο του με τη Ρούλα Κουκούλου που αργότερα υπήρξε ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ). Τον τάραξα στην ξεροφαγία. Τώρα σε λίγες μέρες θα τον τακτοποιήσω σε παιδικό σταθμό.

Λίγα σπυριά ελληνική γη βάλε στο φάκελο της απάντησής σου». Σε όλες δε τις επιστολές του τελείωνε με την ίδια φράση: «Γεια χαρά- Νίκος».

  • «Τελευταία εντάθηκαν κάτι μικροενοχλήσεις»

Ο Ζαχαριάδης παρακολουθούσε όσο περισσότερο γινόταν τις εξελίξεις στην Ελλάδα και στην Κύπρο, τόσο μέσω της «Αυγής» και των νέων που του έγραφε ο Πάρνης όσο και μέσω ραδιοφώνου (κυρίως του Λονδίνου). Η κατάσταση στο ΚΚΕ τον βασάνιζε: «Αν τολμούσαν μια λίγο-πολύ υποφερτή δημοκρατική συζήτηση στο κόμμα, θα ΄τρωγαν σκούπισμα (εννοώ πολιτικό) που ούτε η μυρωδιά του δε θα ΄μενε», γράφει στις 24.9.1956, επισημαίνοντας ότι αυτό «αργά είτε γρήγορα θα ΄ρθεί».

«Βρωμιές αλά Τασκέντη που από χίλια μίλια βρωμούν Μπέρια, το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα δε μπορεί ποτέ, ούτε κατά διάνοια να τις ανεχθεί», συμπλήρωνε. Στην ίδια επιστολή καταλήγει με μια φράση ενδεικτική της προσωπικής δοκιμασίας που περνούσε και των επιπλοκών της: «Από υγεία είμαι καλά. Ομως επειδή τελευταία εντάθηκαν κάτι μικροενοχλήσεις (σ.σ.: στην καρδιά του), θάθελα να ξέρω αν χρειαστεί θα μπορούσες ν΄ αναλάβεις το Σηφάκο ωσότου μετά τον δώσεις στη Ρούλα ή τη γιαγιά του;».

  • «Γάιδαρος στ΄ αυτιά και κόκορας στο μυαλό»

Ο Μήτσος Παρτσαλίδης

Η άποψη που είχε για τους «διαδόχους» του ήταν κατηγορηματική: «Φυσικά Αλέξη πολλά πρέπει να διορθώσει το ΚΚΕ, όχι όμως με τους Θέους, Κολιγιάννηδες, Υφαντήδες και Στέφανους. Αφτοί ίσον χαντάκωμα ολοκληρωτικό». Μάλιστα αναφέρει για τον Παρτσαλίδη (επιστολή της 1.12.1956) ότι «η ειδικότητά του είναι και ήταν ν΄ ακούει τι του λένε οι άλλοι και να θεωρεί για σωστό και την τελευταία λέξη που θα του ΄λεγε ο τελευταίος υπάλληλος της Τσεκά (σ.σ.: της ΚΕ) του ΚΚΣΕ». «Ετσι έπαθε τούτο: τα αυτιά του έπαθαν υπερτροφία και το μυαλό του υποτροφία. Αποτελεί μια ιδιόμορφη ενότητα της παροιμίας, γάιδαρος στ΄ αυτιά και κόκορας στο μυαλό. Αφτά…», σημείωνε. Ενώ αλλού αναφέρει: «Οι χρεωκόποι Κολιγιάννης, Παρτσαλίδης, Βλαντάς, Γούσιας και Σία φαντάστηκαν ότι μπορούσαν με ξένο χρίσμα να ασελγήσουν σε βάρος του ΚΚΕ και του λαού μας: Η ιστορία κι η ζωή τους δίνει χαστούκι». Και όταν θα διαγραφεί και από μέλος του ΚΚΕ (στην 7η Ολομέλεια του 1957), θα γράψει στον Πάρνη: «Θάμαθες τα νέα μου. Με διέγραψαν απ΄ το κόμμα ύστερα από 36 χρόνια. Ετσι είμαστε και οι δυο στον ίδιο παρανομαστή. Ας είναι, θα γυρίσει κι ο τροχός να χαρεί κι ο φτωχός».

Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=32&artid=373488&dt=17/12/2010#ixzz18SQUyr6x

 

Στη Χάγη μέσω… Ιταλίας οι αποζημιώσεις για το Δίστομο

  • Μετά τη δικαίωση των συγγενών των θυμάτων της σφαγής από το ιταλικό Ανώτατο Δικαστήριο, η υπόθεση των γερμανικών επανορθώσεων μεταφέρεται στο Διεθνές Δικαστήριο
Στη Χάγη μέσω... Ιταλίας οι αποζημιώσεις για το Δίστομο

Στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης μεταφέρεται μέσω… Ιταλίας η υπόθεση των γερμανικών επανορθώσεων και η αποκατάσταση των θυμάτων του Διστόμου, ενώ η ελληνική κυβέρνηση εκφράζει την πρόθεση να παραστεί κατά την εκδίκαση της υπόθεσης. Ο υπουργός Δικαιοσύνης Χάρης Καστανίδης απαντώντας σε ερώτηση στη Βουλή είπε ότι οι υπηρεσίες του υπουργείου εξετάζουν με προσοχή τη νομική βάση για την άσκηση δικαιώματος στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για το θέμα των αποζημιώσεων της ναζιστικής θηριωδίας στο Δίστομο.

Στη Χάγη μέσω... Ιταλίας οι αποζημιώσεις για το Δίστομο

Ανοιχτό είναι όμως το θέμα και των γερμανικών αποζημιώσεων για την Κατοχή, καθώς και το κατοχικό δάνειο που παραμένει ανεξόφλητο 65 χρόνια μετά την απελευθέρωση.

Στο ίδιο μήκος κύματος ο υφυπουργός Εξωτερικών κ. Δημήτρης Δόλλης σε σχετική ερώτηση απάντησε ότι: «Καμία κυβέρνηση, ούτε εμείς, έχουμε παραιτηθεί από τις αξιώσεις μας, τόσο για το κατοχικό δάνειο όσο και τις πολεμικές αποζημιώσεις από τη Γερμανία».

Πώς όμως έφτασε η ιστορία του Διστόμου, όπου τον Ιούνιο του 1944 εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς 218 άντρες, γυναίκες και παιδιά, στην Ιταλία και από εκεί τώρα στη Χάγη;

Οι αιτούντες ηθική και οικονομική αποζημίωση (περίπου 200 άτομα) δικαιώθηκαν το 2000 από τον Αρειο Πάγο και η απόφαση αυτή «άνοιξε την πόρτα» για την κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων της Γερμανίας.

  • Η υπογραφή

«Για να εκτελεστεί η απόφαση όμως, έπρεπε να υπογράψει ο τότε, ή ο εκάστοτε, υπουργός Δικαιοσύνης, κάτι που δεν έγινε ποτέ. Ετσι, καταφύγαμε στα ιταλικά δικαστήρια προκειμένου να εκτελεστεί εκεί, ως χώρα της ΕΕ, η απόφαση του Αρείου Πάγου», εξηγεί η δικηγόρος κυρία Κέλλυ Σταμούλη, που συνεχίζει την προσπάθεια δικαίωσης των θυμάτων, η οποία ξεκίνησε από τον Ιωάννη Σταμούλη.

«Ηδη το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιταλίας μάς έχει δικαιώσει για μέρος του ποσού που αφορά τα δικαστικά έξοδα, ενώ απερρίφθη και η γερμανική έφεση. Αρα, πρακτικά, αυτήν τη στιγμή μπορούμε να κάνουμε πλειστηριασμό για τα δικαστικά έξοδα», λέει η κ. Κέλλυ Σταμούλη.

Στη συνέχεια η Γερμανία προσέφυγε στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης αμφισβητώντας τη δυνατότητα να δικαστούν υποθέσεις που αφορούν τη γερμανική πολιτεία σε δικαστήρια άλλων χωρών, εν προκειμένω στην Ιταλία. Αυτή η προσφυγή θα εκδικαστεί στο Ανώτατο Διεθνές Δικαστήριο. Την ίδια στιγμή εκκρεμεί στην Ιταλία η δίκη για ολόκληρο το ποσό της αποζημίωσης, το οποίο από το 1997, όταν ξεκίνησε η υπόθεση, αγγίζει σήμερα μαζί με τους τόκους τα 90 εκατομμύρια ευρώ.

«Η Γερμανία έχει θέσει ένα γενικότερο θέμα και ?φωτογραφίζει? το Δίστομο. Το ερώτημα που θέτει είναι κατά πόσον τα ιταλικά δικαστήρια μπορούν να δικάζουν τη Γερμανία, η οποία έχει το προνόμιο της ετεροδικίας», λέει η κ. Σταμούλη.

  • Προσφυγή

«Η γερμανια ξέρει ότι εκκρεμούν και άλλες υποθέσεις στα ιταλικά δικαστήρια από την εποχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και θέλει να βάλει φρένο, γι’ αυτό προσέφυγε στη Χάγη», λέει η κυρία Σταμούλη και σημειώνει ότι όλη αυτή η καθυστέρηση μπορεί να αποφευχθεί με μία υπογραφή της απόφασης του Αρείου Πάγου από τον υπ. Δικαιοσύνης Χ. Καστανίδη. «Μπορεί επίσης να καταργηθεί με νόμο αυτή η διάταξη, που ορίζει ότι απαιτείται άδεια υπουργού για να εκτελεστεί απόφαση κατά αλλοδαπού Δημοσίου. Πρόκειται για αναχρονιστική διάταξη που κρατά από την εποχή του Μεταξά».

  • Εκκρεμότητες
    20 δισ. ευρώ το κατοχικό δάνειο

Σήμερα η αποτίμηση του κατοχικού δανείου ανέρχεται σε 20 δισ. ευρώ και αφορά τα χρήματα που η Ελλάδα αναγκάστηκε να πληρώσει για τις «ανάγκες» διαβίωσης των κατακτητών. Το πλέον εντυπωσιακό όμως είναι ότι παραμένει σε εκκρεμότητα ανεξόφλητο χρέος και από τα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γερμανία αναλογούσαν αποζημιώσεις 290 εκατ. μάρκων, η οποία πράγματι πλήρωσε μέρος του ποσού, αλλά τελικά ουδέποτε κατέβαλε τα υπόλοιπα 136,4 εκατ. μάρκα, καθώς εν τω μεταξύ είχε ξεσπάσει το κραχ του 1929. «Το θέμα του κατοχικού δανείου ως πολεμικού γεγονότος παραμένει ανοικτό, άρα επιδέχεται διευθέτησης, βάσει των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου», ανέφερε ο υφυπουργός Εξωτερικών κ. Δημήτρης Δόλλης.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ, ΕΘΝΟΣ, 17/12/2010

 
Leave a comment

Posted by on December 18, 2010 in Κατοχή

 

Tags:

Τάγματα Ασφαλείας: το φαινόμενο πέρα από τον μύθο

  • Η σχέση τους με τους Γερμανούς κατακτητές ήταν αμφίδρομη

Του Σταθη Ν. Καλυβα* Η Καθημερινή, Παρασκευή, 17 Δεκεμβρίου 2010

Ολοι ξέρουν τις Σπέτσες, το πανέμορφο αυτό νησί του Αργοσαρωνικού. Πόσοι όμως γνωρίζουν πως το περίφημο «Ποσειδώνιο» που θαυμάζουν οι επισκέπτες μόλις φθάσουν στο λιμάνι και η εξίσου γνωστή πλατεία της, η Ντάπια, υπήρξαν, μόλις εξήντα έξι χρόνια πριν, το τραγικό σκηνικό ενός απίστευτου δράματος με δημόσιους απαγχονισμούς, τουφεκισμούς και λιντσαρίσματα;

Ο Στέλιος Περράκης, στο βιβλίο του που κυκλοφόρησε πρόσφατα («Φαντάσματα του Εμφυλίου»), ερεύνησε και περιγράφει λεπτομερώς τον απαγχονισμό από γερμανικό απόσπασμα επτά ανθρώπων την Παρασκευή 9 Ιουνίου 1944 στην Ντάπια και τον τουφεκισμό έξι άλλων μπροστά στο Ποσειδώνιο. Τα θύματα είχαν κατηγορηθεί για συμμετοχή στο ΕΑΜ. Αλλη μια βάρβαρη ενέργεια των κατακτητών, άλλη μια θυσία αντιστασιακών, σκέφτεται αυτόματα κανείς.

Η πραγματικότητα αποδεικνύεται πιο σύνθετη. Ο αναγνώστης του βιβλίου μένει έκπληκτος μπροστά στην ευρύτατη λαϊκή συμμετοχή: δεκάδες Σπετσιώτες βοήθησαν τους Γερμανούς στις συλλήψεις, ζητώντας επιτακτικά τη θανάτωση των θυμάτων και μετατρέποντας τις εκτελέσεις σε ένα αυθόρμητο όσο και αποκρουστικό λιντσάρισμα. Διαπιστώνει επίσης πως πολλά από τα θύματα προϋπήρξαν θύτες και πως ήταν υπεύθυνοι για εκτελέσεις και βασανισμούς αθώων πολιτών. Τα γεγονότα του Ιουνίου 1944 δεν μπορούν να γίνουν κατανοητά αν δεν συνδεθούν με ένα γεγονός αντίστοιχης τραγικότητας που συνέβη ακριβώς τρεις μήνες πριν, στις 9 Μαρτίου 1944, όταν, σε συνεργασία με την τοπική επιτροπή του ΕΑΜ, η ΟΠΛΑ, η οργάνωση του ΚΚΕ που ειδικευόταν στις εκτελέσεις, απήγαγε μια ομάδα Σπετσιωτών τους οποίους και εκτέλεσε τον Μάιο του 1944. Τα θύματα είχαν κατηγορηθεί ως «αντιδραστικοί» γιατί είχαν διαφωνήσει με τις επιλογές του τοπικού ΕΑΜ.

Η σημασία του παραδείγματος των Σπετσών έγκειται στην ανάδειξη της πραγματολογικής πολυπλοκότητας του φαινομένου της συνεργασίας (ή «δωσιλογισμού») που έχει μικρή μόνο σχέση με τη γνωστή καρικατούρα του γλοιώδους γκεσταπίτη που ενσάρκωσε στον ελληνικό κινηματογράφο ο Αρτέμης Μάτσας. Πρόκειται για ένα ηθικό ναρκοπέδιο, η μελέτη και κατανόηση του οποίου προϋποθέτει ψυχραιμία, αποστασιοποίηση και κυρίως τη χρήση των εργαλείων της κοινωνικής επιστήμης αντί των συνηθισμένων αφορισμών.

Ο όρος «Τάγματα Ασφαλείας» (Τ.Α.) χρησιμοποιείται συνήθως με ανακριβή τρόπο για να περιγράψει το σύνολο των σωμάτων που οπλίστηκαν από τους Γερμανούς στη διάρκεια της Κατοχής. Η εννοιολογικά ακριβής χρήση του όρου αναφέρεται στα ευζωνικά σώματα που ιδρύθηκαν από την κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη τον Απρίλιο του 1943, αποτελούσαν όργανο του κατοχικού κράτους και έδρασαν σε συγκεκριμένες περιοχές (π.χ. Αθήνα, Πύργος, Χαλκίδα, Αγρίνιο). Μπορεί να περιλάβει επίσης κανείς και τις εθελοντικές ομάδες που οργανώθηκαν και διοικήθηκαν από αξιωματικούς τους ελληνικού στρατού κυρίως στην Πελοπόννησο (π.χ. Τρίπολη, Σπάρτη, Γύθειο). Τα σώματα αυτά είχαν μια δύναμη περίπου 10.000 ανδρών. Από ‘κει και πέρα, συναντά κανείς μια πλειάδα ομάδων που δρούσαν εκτός των ορίων του κατοχικού κράτους και περιλαμβάνουν ημιανεξάρτητες τοπικές ομάδες (ιδίως στη Μακεδονία), τοπικές πολιτοφυλακές, μειονοτικά σώματα (Τσάμηδες, Σλαβομακεδόνες, Βλάχοι) καθώς και ομάδες ενταγμένες στον γερμανικό στρατό. Αν και είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσει κανείς τη δύναμή τους με ακρίβεια, η δεύτερη αυτή κατηγορία πρέπει να προσέγγιζε (και πιθανώς να ξεπερνούσε) τους 20.000 άνδρες. Συνολικά, πρόκειται για αριθμούς που καθιστούν το φαινόμενο της ένοπλης συνεργασίας συγκρίσιμο σε μαζικότητα με τον ΕΛΑΣ.

Τα Τάγματα Ασφαλείας κατέχουν σήμερα στην ιστορική μας συνείδηση μια θέση αντίστοιχη με αυτήν των κομμουνιστών παλαιότερα. Και στις δύο περιπτώσεις, ένα σύνθετο πολιτικό φαινόμενο προσεγγίστηκε πρωταρχικά με όρους ιστορικής καρικατούρας και πολιτικής συνθηματολογίας, υπογραμμίζοντας μια σειρά από αρνητικά χαρακτηριστικά (προδοσία, τυφλή βία, άβουλη εκπροσώπηση ξένων συμφερόντων) και καθιστώντας τους φορείς τους αποσυνάγωγους του έθνους. Τους «Εαμοβούλγαρους» της μετεμφυλιακής εποχής διαδέχθηκαν οι «Γερμανοτσολιάδες» της μεταπολιτευτικής εποχής. Στο πλαίσιο αυτό, το φαινόμενο θεωρήθηκε ανάξιο σοβαρής έρευνας, ενώ όσοι ερευνητές ήταν διατεθειμένοι να προχωρήσουν πέρα από τα στερεότυπα, κινδύνευαν να στιγματιστούν ως φορείς ύποπτων πολιτικών προθέσεων και φρονημάτων.

* Ο κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Yale.

 
Leave a comment

Posted by on December 17, 2010 in Τάγματα Ασφαλείας

 

Tags:

Τέσσερις άστοχες ερμηνείες που αναπαράγονται ακόμη

Του Σταθη Ν. Καλυβα* Η Καθημερινή, Παρασκευή, 17 Δεκεμβρίου 2010

Ο όρος «ερμηνεία» είναι καταχρηστικός όταν αφορά περιγραφικές απόπειρες και απαξιωτικές κρίσεις. Εύκολα όμως διακρίνει κανείς τέσσερις τέτοιες ερμηνείες που εξακολουθούν να αναπαράγονται σε μεγάλο κομμάτι της ιστοριογραφίας και της δημόσιας ιστορίας. Τα Τάγματα Ασφαλείας έχουν ερμηνευθεί (α) ως φασιστικά, (β) ως προδοτικά, (γ) ως «λούμπεν» στοιχεία και (δ) ως τρόπος «εξοικονόμησης γερμανικού αίματος». Πρόκειται για προβληματικά σχήματα που συσκοτίζουν περισσότερο παρά διαφωτίζουν.

Η προσέγγιση των Τ.Α. ως «φασιστικών οργανώσεων» τους προσδίδει ιδεολογικά χαρακτηριστικά που δεν είχαν, και αδυνατεί να εξηγήσει την αναντιστοιχία ανάμεσα στη μαζικότητά τους και την απουσία εγχώριου μαζικού φασιστικού κινήματος, ιδίως σε σύγκριση με άλλες κατεχόμενες ευρωπαϊκές χώρες (π.χ. τη Γαλλία). Οδηγείται επίσης στην αναχρονιστική αναγωγή των Τ.Α. σε μεταπολεμικούς πολιτικούς όρους (όπως «εθνικοφροσύνη» ή «ακροδεξιά»), ισοπεδώνοντας την πολιτική και κοινωνική πολυσυλλεκτικότητα ενός φαινομένου στο οποίο πρωταγωνίστησαν Βενιζελικοί αξιωματικοί και συμμετείχαν βασιλόφρονες Πελοποννήσιοι, αντιμοναρχικοί πρόσφυγες, άνεργοι Αθηναίοι, επιστρατευμένοι αγρότες, Τουρκόφωνοι Πόντιοι, Μουσουλμάνοι Τσάμηδες και Σλαβόφωνοι χωρικοί, μεταξύ των άλλων.

  • Τα κίνητρα

Ούτε όμως ο χαρακτηρισμός των Τ.Α. ως «προδοτικών οργανώσεων» συμβάλλει στην κατανόηση των κινήτρων των μελών τους, ενώ συσκοτίζει τη δυναμική τους στον χρόνο. Είναι γνωστό πως τα Τ.Α. δημιουργήθηκαν αργά και γνώρισαν ραγδαία ανάπτυξη την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1944, όταν ήταν πλέον φανερό σε όλους πως οι Γερμανοί χάνουν τον πόλεμο. Η «προδοσία» ως ευκαιριακή πρόσδεση στο νικηφόρο άρμα του Αξονα που εξηγεί αντίστοιχα φαινόμενα σε άλλες χώρες, δεν ισχύει λοιπόν για την ελληνική περίπτωση. Επιπλέον, η ερμηνεία αυτή δεν εξηγεί την παρουσία στις τάξεις των σωμάτων αυτών ανθρώπων που είχαν αρχικά προσχωρήσει σε αντιστασιακές οργανώσεις και προσέφυγαν εκεί μόνο αφού οι οργανώσεις τους διαλύθηκαν από τον ΕΛΑΣ. Αντίθετα, συσκοτίζει αυτές τις σύνθετες διαδρομές.

Η αναφορά στην κυριαρχία «λούμπεν» στοιχείων που στρατολογήθηκαν με αντάλλαγμα «ένα κομμάτι ψωμί» είναι εξίσου προβληματική, καθώς ισοπεδώνει την πολλαπλότητα των κινήτρων. Μπορεί να μη διαθέτουμε αναλυτικά στοιχεία για την ακριβή σύνθεση των Τ.Α., αλλά πλειάδα περιγραφών παραπέμπει σε ποικιλία κινήτρων. Περιγράφοντας τη σύνθεση του Τάγματος Ασφαλείας της Πάτρας αμέσως μετά την απελευθέρωση, ένας Βρετανός δημοσιογράφος επεσήμανε τέσσερις κατηγορίες οπλιτών: τους «σωστούς ανθρώπους που μισούν τους Γερμανούς, αλλά φοβούνται τον κομμουνιστικό μπαμπούλα», τους στρατολογημένους που «δεν διέθεταν άλλη επιλογή», τους πεινασμένους που βρήκαν στα Τάγματα ένα πιάτο φαΐ, και τους «αλήτες». Σ’ αυτές τις κατηγορίες θα πρέπει να προσθέσουμε και όσους είχαν ανοιχτούς λογαριασμούς με το ΕΑΜ και αναζητούσαν προστασία ή εκδίκηση. Εωλες είναι και διάφορες υποθέσεις που συνδέουν την οικονομική και κοινωνική βάση των Τ.Α. με τις τοπικές ελίτ, τη μαύρη αγορά ή ακόμα και τα δημόσια έργα των Γερμανών. Είναι χαρακτηριστικό άλλωστε πως η στρατολόγηση στα Τ.Α. ξεκίνησε αφού είχαν περάσει τα σκληρότερα χρόνια της πείνας.

  • Επιλογή εχθρού

Τέλος, η «ερμηνεία» που βλέπει στα Τ.Α. έναν τρόπο εξοικονόμησης γερμανικού αίματος, είναι μεν ορθή αλλά παραπλανητικά αποσπασματική. Η πρακτική της δημιουργίας εγχώριων ένοπλων ομάδων είναι συνήθης πρακτική και οι Γερμανοί δεν αποτελούσαν εξαίρεση. Από την άποψη αυτή, το αινιγματικό στοιχείο είναι η καθυστέρησή τους να συστήσουν τέτοιες ομάδες. Είναι αναμφίβολο πως τα Τ.Α. αναδείχθηκαν σε κρίσιμο σύμμαχό τους και αποδείχθηκαν ιδιαίτερα αποτελεσματικά στον περιορισμό της επιρροής του ΕΑΜ. Συστατικό στοιχείο της αποτελεσματικότητας αυτής υπήρξε η έξαρση της βίας, καθώς ο κύκλος του αίματος μεταξύ Ελλήνων βάθυνε εντυπωσιακά. Είναι, όμως, εξίσου αναγκαίο να τονιστεί πως η σχέση Γερμανών και Τ.Α. υπήρξε αμφίδρομη: για την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία των Τ.Α. οι Γερμανοί υπήρξαν προσωρινοί προμηθευτές όπλων και ευκαιριακοί σύμμαχοι σε έναν αντικομμουνιστικό αγώνα, η σημασία του οποίου ξεπερνούσε κατά πολύ την κατοχή. Αποτελούσαν, δηλαδή, μέσο και όχι σκοπό: «αναγκάζονται να ζητήσουν και από τον διάβολον τουφέκι», όπως χαρακτηριστικά έγραψε ο Π. Ενεπεκίδης, «διότι ο άλλος εχθρός τους φαίνεται διαβολικότερος».

Η αντικομμουνιστική διάσταση των Τ.Α. μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε το μεταπολεμικό κράτος τα στελέχη και τα μέλη τους. Εκτός λίγων εξαιρέσεων (π.χ. των μειονοτικών πολιτοφυλακών, ιδιαίτερα των Σλαβομακεδόνων, και ορισμένων ακραίων περιπτώσεων, όπως του συνταγματάρχη Γεωργίου Πούλου που καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε το 1947), οι άνθρωποι αυτοί δεν «έδωσαν λόγο», ακόμα και εκείνοι που διέπραξαν αποκρουστικά εγκλήματα. Από τη μία τα Δεκεμβριανά που συνέβαλαν στη γενική απονομιμοποίηση του ΕΑΜ και από την άλλη ο εμφύλιος πόλεμος που βρισκόταν σε εξέλιξη, συνέβαλαν ώστε το κράτος να μην έχει ούτε την πολυτέλεια αλλά ούτε και την επιθυμία να σπαταλήσει ανθρώπινους πόρους που του ήταν απαραίτητοι. Για τα θύματα των Τ.Α. και τις οικογένειές τους, η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε μέγιστη αδικία.

Ενα προφανές, σχεδόν αυτονόητο, συμπέρασμα είναι πως η ραγδαία και μαζική ανάπτυξη των Ταγμάτων Ασφαλείας το 1944 συναρθρώνεται όχι μόνο με την αντίσταση εναντίον των κατακτητών αλλά και με έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο, κεντρικό διακύβευμα του οποίου ήταν το μετακατοχικό μέλλον της χώρας. Οπως το ΕΑΜ είχε μια διττή υπόσταση, αντιστασιακή και κομμουνιστική, έτσι και τα Τάγματα Ασφαλείας είχαν μια διττή υπόσταση: δωσιλογική και αντικομμουνιστική. Κάθε απόπειρα προσέγγισης της δεκαετίας του ’40 που αγνοεί αυτό το προφανές στοιχείο δεν μπορεί παρά να είναι επιστημονικά άγονη.

* Ο κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Yale.

 
Leave a comment

Posted by on December 17, 2010 in Τάγματα Ασφαλείας

 

Tags: