RSS

Ο Κοραής και η εθνική συνείδηση

31 Mar
  • Γράφει ο Δημοσθένης Κούρτοβικ, ΤΑ ΝΕΑ, Παρασκευή, 25 Μαρτίου 2011


Ο Αδαμάντιος Κοραής πίστευε στη σημασία της παιδείας για την πνευματική αφύπνιση των Ελλήνων. Χωρίς τον φωτισμό όλων των μελών της Πολιτείας, έγραφε, οι νόμοι γίνονται ύφασμα αράχνης

O Κοραής, όπως φανερώνουν και οι επιστολές του, έβλεπε καθαρά ότι η παιδεία ήταν όρος εκ των ων ουκ άνευ όχι μόνο για την πνευματική αφύπνιση των Ελλήνων, αλλά επίσης για τη σφυρηλάτηση της εθνικής ενότητάς τους και τη δημιουργία μιας δημοκρατικής Ελλάδας, αληθινά κυρίαρχης εθνικά.

Tον Κοραή, τον κορυφαίο εκπρόσωπο του ελληνικού Διαφωτισμού, δεν τον πολυσυμπαθούσαμε εμείς οι νέοι, προοδευτικοί (τουλάχιστον κατά φαντασίαν) διανοούμενοι της δεκαετίας του 1970. Καταρχάς, δεν του συγχωρούσαμε ότι ήταν ο εμπνευστής της επάρατης καθαρεύουσας, την οποία καλά καλά δεν είχαμε εξορκίσει ακόμη. ΄Επειτα, του καταλογίζαμε επαναστατική μειοδοσία, γιατί πίστευε πως η Επανάσταση ήταν πρόωρη και θα έπρεπε να ξεκινήσει τριάντα χρόνια αργότερα. Τα χρόνια πέρασαν και τα μυαλά αρκετών από εμάς έπηξαν. Σήμερα βλέπουμε αλλιώς τον γεροΚοραή. Ο παιδευτικός ζήλος του ήταν πιο προοδευτικός από τον δικό μας πολιτικό ριζοσπαστισμό, η σύνεσή του, που για εμάς ήταν το λιγότερο ατολμία, οδηγούσε πιο μακριά από τον δικό μας ανατρεπτικό οίστρο. Για να ξεμπερδέψουμε ευθύς με το θέμα της καθαρεύουσας: μπορούμε πια να παραδεχτούμε άφοβα, εμείς οι δημοτικιστές, ότι το επινόημα του Κοραή δεν ήταν μόνον ένα ιδεολογικό πρόγραμμα (επανασύνδεση με τις αρχαίες ελληνικές ρίζες) αλλά και μια ρεαλιστική για την εποχή της λύση, μια σχετικά βατή μέση οδός ανάμεσα στην ακατανόητη αρχαΐζουσα των λογίων κι ένα συνονθύλευμα λαϊκών διαλέκτων, που τα προβλήματα συνεννόησης των ομιλητών τους παρουσιάζονται ανάγλυφα, έστω και με κωμική υπερβολή, στη «Βαβυλωνία» του Δημητρίου Βυζάντιου. Δεν υπήρχε δημοτική γλώσσα εκείνη την εποχή. Θα διαμορφωνόταν σιγά σιγά μέσα από την επικοινωνία στους κόλπους του εθνικού κράτους.

Για το άλλο θέμα, αν η επανάσταση ήταν ή όχι πρόωρη, η ιστορία του ελληνικού κράτους και, θα έλεγα, με ιδιαίτερη έμφαση οι τρέχουσες περιπέτειές του δικαιώνουν, δυστυχώς, τον Κοραή. Το ΄21 είναι και θα είναι πάντα στην καρδιά μας, αλλά ένα ΄51 θα είχε φτιάξει ένα πιο φωτισμένο και, πιθανότατα, περισσότερο ευνομούμενο έθνος. Ο Κοραής θεωρούσε ότι ένας αρκετά πεπαιδευμένος λαός, ή έστω ένας λαός με αρκετά πεπαιδευμένες ελίτ, ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για να πετύχει η επανάσταση όχι μόνο στρατιωτικά αλλά και στο πιο μακροπρόθεσμο σχέδιο της οργάνωσης και λειτουργίας του ανεξάρτητου κράτους.

Νά πώς το αιτιολογεί αυτό σε μια επιστολή του του 1817: «΄Οστις γεννάται και τρέφεται εις πολίτευμα άνομον και άδικον [όπως το οθωμανικό], εξανάγκης άδικος κατά το μάλλον και ήττον και δεσποτική πρέπει να είναι η ψυχή του. Την έκπλυσιν της βρωμισμένης ταύτης βαφής πρέπει να επιτύχη η παιδεία του γένους». Και το 1824, γράφοντας στους πληρεξούσιους που είχαν πάει στο Λονδίνο για το βρετανικό δάνειο, τονίζει ότι πρώτιστο μέλημα των κυβερνώντων το έθνος πρέπει να είναι «η κοινή παιδεία, ο φωτισμός όλων των μελών της Πολιτείας, και η συνωδεύουσα τον φωτισμόν βελτίωσις των ηθών, χωρίς της οποίας, οι πλέον δίκαιοι Νόμοι γίνονται ύφασμα αράχνης». Ας προσέξουμε ιδιαίτερα αυτή την τελευταία θέση, γιατί τόσο η ιστορία μας όσο και η καθημερινότητά μας αποδεικνύουν τη διορατικότητά της…

Σε όλη τη διάρκεια της Επανάστασης ο Κοραής έτρεμε για τις συνέπειες της διχόνοιας ανάμεσα στους επαναστατημένους, και αυτό όχι μόνον εξαιτίας του κινδύνου στρατιωτικής αποτυχίας της επανάστασης. Η δημοκρατική ψυχή του φοβόταν ότι η διχόνοια θα οδηγούσε σε καινούργια δεσποτεία, είτε επιβεβλημένη έξωθεν είτε εσωτερική, μ΄ ελληνικό περίβλημα και οθωμανικό περιεχόμενο. ΄Εμελλε να συμβούν και τα δυο μαζί: και ξένος, «ελέω Θεού» μονάρχης και ντόπιος κοτζαμπασισμός με φράκο!

Πρέπει να πούμε, βέβαια, ότι η έννοια της διχόνοιας έχει αποκτήσει σχεδόν μεταφυσικό περιεχόμενο στην επίσημη εθνική αφήγηση και αναφέρεται ως ένα από τα αιώνια ελαττώματα της «φυλής», πράγμα που ουσιαστικά αθωώνει το φαινόμενο.

Ο Κοραής όμως διέκρινε καθαρά τις βαθύτερες αιτίες πίσω από τα εμφυλιακά πάθη του ΄21. Επρόκειτο, όπως έδειξε και η σειρά του ΣΚΑΪ (έστω κάπως επιλεκτικά ή ακόμα και μεροληπτικά), για μια αδυσώπητη σύγκρουση ανάμεσα, αφ΄ ενός, σε οπλαρχηγούς και προεστούς με πολύ στενό πολιτικό ορίζοντα, προσανατολισμένους στην απόκτηση ή τη διατήρηση προνομίων οθωμανικής κοπής, και αφ΄ ετέρου σε πολιτικούς και ιδεολόγους που απέβλεπαν στη δημιουργία ενός σύγχρονου ευρωπαϊκού κράτους. Ο αγώνας αυτός φτάνει ώς τις μέρες μας και ο Κοραής διαισθανόταν πόσο μακρός θα ήταν.

Tο εγχείρημα των ανθρώπων της δεύτερης πλευράς και όσων συμπαρατάχθηκαν με αυτούς, για τους δικούς του λόγους ο καθένας, φαινόταν ανέλπιδο, ουτοπικό, και είναι σχεδόν θαύμα ότι, έστω τυπικά, η Ελλάδα έγινε τόσο νωρίς ένα κράτος δυτικής μορφής. Σήμερα δεν είναι εύκολο να συνειδητοποιήσουμε πόσο πρωτότυπο ήταν για μια πολύ μεγάλη ζώνη της Ευρώπης το προϊόν του ελληνικού εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Η σερβική επανάσταση, που προηγήθηκε της ελληνικής, ήταν ουσιαστικά μια διένεξη φατριών που επιδίωκαν περιορισμένη αυτονομία μέσα στους κόλπους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (κάτι που θα μπορούσε να έχει συμβεί και με την ελληνική). ΄Ολοι οι λαοί της Βαλκανικής σχημάτισαν εθνική συνείδηση κι εθνικά κράτη πολύ αργότερα από τους ΄Ελληνες. Η ελληνική επανάσταση ήταν η μόνη, μετά τη γαλλική, νικηφόρα ευρωπαϊκή επανάσταση που εμπνεόταν από τις ιδέες του Διαφωτισμού. Η Ελλάδα ήταν η πρώτη και για μεγάλο διάστημα η μόνη χώρα που έγινε εθνικό κράτος σε ολόκληρη την ανατολικά του Ρήνου και νότια της σκανδιναβικής χερσονήσου Ευρώπη. Και όλα αυτά σε πολύ πιο αντίξοες συνθήκες απ΄ ό, τι αλλού. Νά γιατί ο ξεσηκωμός του 1821 ήταν πραγματική επανάσταση, ένα μεγάλης εμβέλειας, τροχιοδεικτικό γεγονός στην ευρωπαϊκή Ιστορία, μια συνταρακτική ρήξη με το παρελθόν, παρόλο που το πολιτικό και κοινωνικό όραμα των Φιλικών και του Κοραή φαλκιδεύτηκε και δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ ώς σήμερα ακέραιο.

Γι΄ αυτό η τρέχουσα έρις γύρω από το αν το ΄21 σήμανε τη γένεση του ελληνικού έθνους ή απλώς τη γένεση του ελληνικού κράτους (ουσιαστικά μια διάσταση ανάμεσα στους ιστορικούς και την κοινή γνώμη) εδράζεται σε μια πελώρια παρανόηση. Άλλο πράγμα είναι η συνείδηση της συγγένειας του αίματος και άλλο η εθνική συνείδηση, που διαμορφώνεται μέσα από κοινούς θεσμούς, κοινή οικονομία και κοινή παιδεία μέσα σε μια ενιαία επικράτεια. Οι ΄Ελληνες του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ. αναλώθηκαν μέχρι τελικής πτώσεως όλων τους σε αναρίθμητους πολέμους μεταξύ τους, που δεν τους θεωρούσαν καν εμφύλιους, γιατί στη λογική τους υπερίσχυε ο πατριωτισμός της πόλης-κράτους και ο τριβαλισμός, η συγγένεια λόγω φύλου (΄Ιωνες, Δωριείς κ.λπ.). Αρκεί να διαβάσει κανείς Θουκυδίδη για να πειστεί. Ανάλογα φαινόμενα εκδηλώθηκαν και στη διάρκεια της επανάστασης του ΄21: οι Ρουμελιώτες μισθοφόροι συμπεριφέρθηκαν στην Πελοπόννησο σαν ξένοι κατακτητές, οι οπλαρχηγοί της Ανατολικής και της Δυτικής Στερεάς αισθάνονταν σαν ηγεμόνες διαφορετικών χωρών. Η συνείδηση της εθνικής κοινότητας ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, ακόμη υποτυπώδης. Ο Κοραής, παρά τη ρητορική του, που τόνιζε για τακτικούς κυρίως λόγους την καταγωγή από ευκλεείς προγόνους παγκόσμιας ακτινοβολίας, ήξερε πολύ καλά ότι για να υπάρξει συμπαγής εθνική συνείδηση χρειαζόταν παιδεία. Και ότι η ποιότητα της παιδείας θα καθόριζε και την ποιότητα της εθνικής συνείδησης. Αυτό το ζήτημα μένει ώς σήμερα άλυτο από το ελληνικό κράτος.

Advertisements
 

Tags:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: