RSS

Η Επανάσταση του 1821 και οι «αναμορφώσεις» της

24 Mar
Ο εθνικός χαρακτήρας της επετείου και οι πολλαπλές αναγνώσεις της

Του Σπ. Ι. Ασδραχα* Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 24/3/2012

Η επέτειος της 25ης Μαρτίου 1821 (καθιερωμένη το 1838) μετέχει του ιστορικού «πλάσματος» και της ιστορικής οντολογίας. Είναι επίσης επιδεκτική ανασηματοδοτήσεων, υπόφορων της συγκυρίας. Το «πλάσμα» (δηλαδή η αναγωγή σε γεγονός ενός μη-γεγονότος) αρχίζει από την ίδια την ημερομηνία και εκφράζει μια παλιά σύζευξη, δηλαδή του θρησκευτικού με ένα προ-εθνικό κρυστάλλωμα ριζωμένο στους όρους της κατάκτησης: κατακτημένοι και κατακτητές είχαν ένα εσωτερικό σύνορο, τη θρησκεία. Το σύνορο εξέφραζε ταυτόχρονα συμβιωτικότητα και αντιπαλότητα: Η δεύτερη ενείχε τα σπέρματα της ανατροπής της πρώτης: ανήκει στη γενεαλογία του εθνισμού, αλλά δεν τον προχρονολογεί. Η αντιπαλότητα, αλλιώς η μη αποδοχή της συμβιωτικότητας κατακτητών και κατακτημένων, παρά το γεγονός ότι προσέβλεπε σε μια αποδεσμευμένη από την κατάκτηση εδαφικότητα, δεν ταυτιζόταν αχρονικώς με την έννοια της εθνικής κυριαρχίας. Η χρονολογία της τελευταίας θα κρυσταλλωθεί στην Επανάσταση του 1821 με πιο πρόσφατο προηγούμενο την εθνικοποίηση του οικουμενικού κοινωνικού σχήματος του Ρήγα Βελεστινλή.

Βεβαίως, το συμβιωτικό ρεύμα ήταν ισχυρό και συνεχές, αλλά και με εκτονώσεις και ανατροφοδοτήσεις: θρησκευτικός ουμανισμός, μεταρρυθμιστικός διαφωτισμός, κοινοτικές συνοχές, κοντολογίς παράλληλοι βίοι μέσα στο γενικώς αποδεκτό σύστημα της κατάκτησης, για το οποίο, στην ακραία του ερμηνεία υπεύθυνη ήταν η συλλογική ευθύνη των κατακτημένων: η αμαρτία. Η εθνική επανάσταση ήρθε να τα διαλύσει όλα αυτά ή να τα αντιστρέψει, χωρίς όμως και να καταργήσει την επιβίωσή τους.

Το έδρασμα του διχοτομικού σχήματος της κατάκτησης ήταν η διαιώνιση και η προσαρμογή μιας προ-οθωμανικής δομής: της Εκκλησίας. Αυτό το «Μεταβυζάντιο» (διαφορετικό από εκείνο του Γιόργκα, αλλά και συναπτόμενο μ’ αυτό) το εθνικοποίησε η Επανάσταση, όπως εθνικοποίησε και άλλες δομές, ανάμεσά τους και δομές οικονομικές. Η Επανάσταση του 1821 ξεκίνησε διασπώντας την εκκλησιαστική οικουμενικότητα, για να συναντηθεί μαζί της, ενσωματώνοντάς την στο απολυτρωτικό κίνημα. Με δυο λόγια, η εθνική επανάσταση κατέληξε να γίνει ένας πίνακας με «αναμορφώσεις»· «αναμορφώσεις», όπως τις εννοεί ο Baltrusaitis. Πρόκειται για μια μαγική εικόνα, όπου μια της φιγούρα μεταμορφώνεται σε άλλη. Αυτή η οφθαλμαπάτη των «αναμορφώσεων» υπεισέρχεται στις συγκυριακές προσλήψεις του νοήματος της επετείου της 25ης Μαρτίου, με μιαν όμως σταθερά – τον εθνικό της χαρακτήρα και το σύνδρομό της, τον κοινωνικό της χαρακτήρα. Πώς όμως μπορεί κανείς να απελευθερωθεί από τη συγκυριακή πρόσληψη; Προφανώς με την τέχνη της Ιστορίας.

Η τέχνη της Ιστορίας είναι μεταβλητή, όπως όλες οι τέχνες, γι’ αυτό και οι ερμηνείες του 1821 είναι περισσότερες από μια, ήδη από τη στιγμή που από υποκείμενο γίνεται αντικείμενο της Ιστορίας, μάλιστα από τους ίδιους τους ανθρώπινους συντελεστές της. Λόγιοι ή απλώς εγγράμματοι κι ακόμη αγράμματοι αφηγήθηκαν τα πεπραγμένα της Επανάστασης του 1821 και προσπάθησαν να τα ερμηνεύσουν – κυρίως από τη δική τους κοινωνική σκοπιά και τα αξιολογικά και ψυχολογικά της σύνδρομα. Πολλών τα γραφτά ήρθαν στη δημοσιότητα χρόνια πολλά μετά τον θάνατό τους: αμέλεια, άγνοια, σκοπιμότητες άφησαν σε πολύχρονη σιωπή αυτές τις βιωματικές καταγραφές που είχαν ωστόσο ένα καθαρό ιστοριογραφικό σχέδιο. Μας έχουν βοηθήσει, μαζί με άλλα τεκμήρια, ελληνικά και ξένα να προβούμε σε νεώτερες αφηγήσεις και ερμηνείες: αλλά ούτε αυτές, παρά τα κοινά τους νήματα, είναι ενιαίες και δεν θα γίνουν ποτέ, έστω κι αν ορισμένες τους γίνονται «δογματικές», γιατί και το δόγμα μεταλλάσσεται ή «αναμορφώνεται». Τούτο δεν σημαίνει ότι δεν είναι δυνατό να κατανοήσουμε την Ιστορία, κατανοώντας συνάμα την ιστοριογραφία. Προϋπόθεση η συνάντηση δύο λογικών: της λογικής των τεκμηρίων και της δικής μας λογικής. Της τελευταίας χρέος είναι να ανακαλύψει τα άφωνα ή τα ημιεκφωνούμενα, αλλά και τις κραυγές των τεκμηρίων και να αναχθεί σε σύνθεση. Σύνθεση που θέτει σε δοκιμασία και τη δική μας λογική, που θέτει δηλαδή το ζήτημα της επαλήθευσης των ερευνητικών μας υποθέσεων. Ηταν η Επανάσταση του 1821 αστική επανάσταση;

Οτι η ιδεολογία της ήταν αστική, όπως και τα πολιτειακά της μορφώματα ήταν κι αυτά απόρροια των ανθρώπινων δικαιωμάτων, δεν θα είχε σθεναρά αντιεπιχειρήματα. Το αντίθετο θα συνέβαινε, αν θεωρούνταν το 1821 ως επανάσταση μιας τάξης εναντίον μιας άλλης τάξης. Υπήρχε αστική τάξη; Προφανώς ναι, αν ταυτίζαμε τους εμπόρους και τους ναυτικούς με την τάξη αυτή: μόνο που τούτοι και εκείνοι ζούσαν στους πόρους ενός τρόπου παραγωγής που δεν είχαν οικονομικούς λόγους να τον ανατρέψουν. Ηταν μια επανάσταση πολιτική; Προφανώς ναι, γιατί ήθελε να ανατρέψει τους όρους της πολιτικής ηγεμονίας, όπως τους κρυστάλλωνε το σύστημα της κατάκτησης. Ωστόσο, στους ηγεμονικούς ρόλους εμφιλοχωρούσαν και οι κατακτημένοι, όχι μόνο οι προύχοντες, αλλά και οι πολεμικές μικροκοινωνίες που είχαν εξουσιαστική ικανότητα και μέσω αυτής αποκτούσαν και πολυμιγή οικονομική βάση. Αυτές οι υποτελείς ηγεμονίες εισχώρησαν στην επανάσταση, γιατί ήθελαν να ανατρέψουν τους όρους της κατάκτησης. Επαναστάτησαν, βέβαια, με ενδοιασμούς ή κάποτε αντιτάχθηκαν. Συνολικώς όμως εντάχθηκαν στην ηγεσία της και ήρθαν σε σύγκρουση με άλλους φορείς ηγεσίας: η Επανάσταση όμως, μολονότι σπαραζόταν από εσωτερικές κοινωνικές υποθέσεις, δεν κορυφώθηκε σε ταξική σύγκρουση. Ολα αυτά είναι γνωστά και σημαίνουν ότι η Επανάσταση ήταν πολυκεντρική, όχι άκεντρη ούτε μονοδιάστατη.

Ούτε άκεντροι ή έκκεντροι κι ακόμη περισσότερο ενιαίοι ήταν όσοι την εννοιολογούσαν, οι διανοούμενοι: εκφράζαν κι αυτοί την πολυκεντρικότητά της, αλλά με κυρίαρχο χαρακτήρα τη δημοκρατική της διάσταση. Η εθνική ωστόσο επανάσταση διεθνοποιήθηκε και γι’ αυτό τελικώς πέτυχε, όταν με την ανάμειξη σ’ αυτή των Αιγυπτίων ανατράπηκαν οι ώς τότε ισχύοντες όροι του πολέμου και κινδύνεψε να χαθεί: το αποτέλεσμα ήταν η απελευθέρωση να συνεπιφέρει την εγκαθίδρυση της μοναρχίας. Ο διορατικός Κασομούλης είχε εκτιμήσει ότι το 1821 δεν ανέδειξε ούτε το μεγάλο του στρατηγό ούτε τον μεγάλο του πολιτικό. Τι ανακρατεί απ’ αυτό το πολύπλεγμα ο εορτασμός της επετείου; Μόνο την εθνική ρητορεία; Συνήθως περιορίζεται σ’ αυτή, αλλά συμβαίνει η συγκυρία να δίνει έμφαση σε ένα από τα κέντρα του πολυπλέγματός της, το πολυσήμαντο απελευθερωτικό κίνημα. Σε συνθήκες ένοπλης κατοχής το πολυσήμαντο απελευθερωτικό κίνημα γίνεται μονοσήμαντο. Στα χρόνια της ιταλογερμανικής Κατοχής ταυτίστηκε με τον απελευθερωτικό αγώνα που ονομάστηκε Αντίσταση. Σε συνθήκες κοινωνικών αγώνων οι φορείς των τελευταίων ανάδειξαν (σε βάρος της ιστορικής οντολογίας) τη λαϊκότητα της Επανάστασης και εκθείασαν εκ των υστέρων λαϊκούς ηγέτες, σύμφωνα με τα δικά τους μέτρα και κριτήρια. Μια συμβιβαστική λύση συνίσταται στην εξύμνηση των «ηρώων», τόσο ανόμοιων και τόσο συναιρούμενων σε μια φευγαλέα σύνθεση. Από ό,τι ακούω, ο επικείμενος εορτασμός της επετείου του «πλάσματος» της 25ης Μαρτίου τρομάζει, γιατί μπορεί να προσφέρει έδαφος σε τυφλούς κοινωνικούς σπασμούς. Δεν πρόκειται για πρωτόγνωρο φόβο: η «υπεραναπληρωτική» εσωτερίκευση της Ιστορίας συνεπάγεται συμπεριφορές που δεν είναι υποχρεωτικά ανώδυνες και εθιμοφρονικές. Τότε η Ιστορία ως διανοητική στάση, αν όχι ως επιστήμη κάτι έχει χάσει: την πολιτισμική της δυναμική.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: