RSS

Category Archives: Ελληνικός Εμφύλιος

Εμφύλιος, μια ελληνική υπόθεση

© Copyright 2010 CorbisCorporationΗ αδυναμία της κυβέρνησης να επιβάλει τον νόμο και η άρνηση της ηγεσίας του ΚΚΕ να συνεργαστεί με τους αντιπάλους της

Του Θανου Bερεμη*Η Καθημερινή, 16/12/2012

Η ένοπλη αναμέτρηση του εμφυλίου δεν ήταν προϊόν συνωμοσίας της Αριστεράς ή της Δεξιάς μολονότι ήταν αναπόφευκτο να επιδιώξουν και οι δύο πλευρές να ταυτίσουν το αποτέλεσμα της σύγκρουσης με τα σχέδια των πρωταγωνιστών του Ψυχρού Πολέμου, της Σοβιετικής Ενωσης και των ΗΠΑ. Ομως τον ελληνικό εμφύλιο δεν προκάλεσαν ούτε οι ΗΠΑ, ούτε η Σοβιετική Ενωση αλλά η αδυναμία της ελληνικής κυβέρνησης να επιβάλει τον νόμο και να εξασφαλίσει την ισονομία και η άρνηση της ηγεσίας του ΚΚΕ να συνεργαστεί με τους πολιτικούς της αντιπάλους τους οποίους περιφρονούσε. Υπήρξαν και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, μεταπολεμικές εκρηκτικές κοινωνικές συνθήκες χωρίς όμως να οδηγηθούν στην ένοπλη σύγκρουση.

Περισσότερο από όλες τις μορφές ένοπλης βίας, ο εμφύλιος πόλεμος ενέχει το στοιχείο της οικειότητας ανάμεσα στους εμπόλεμους που καθιστά τις διαφορές τους πιο προσωπικές και γι’ αυτό δυσεπίλυτες. Αν οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού έβλεπαν τους αντιπάλους του Εθνικού Στρατού σαν μίσθαρνα όργανα του «μοναρχοφασισμού», οι αντίπαλοι τους θεωρούσαν αποστάτες μιας μεγάλης εθνικής παράδοσης και ενεργούμενα μιας ξενοκίνητης συνωμοσίας. Ετσι ενώ οι πόλεμοι μεταξύ κρατών τερματίζονται συνήθως όταν μια από τις δύο πλευρές επιβληθεί στο πεδίο της αναμέτρησης, ο εμφύλιος συνεχίζεται μέσα στις ψυχές των αντιπάλων πολλά χρόνια μετά την έκβασή του. Τον ελληνικό εμφύλιο προκάλεσαν κυρίως οι Ελληνες και όσο πιο γρήγορα οι ιστορικοί μας αντιληφθούν την απλή αυτή αλήθεια τόσο πιο γρήγορα θα αρχίσει να ξετυλίγεται ο μπερδεμένος μίτος της ιστορικής μας Αριάδνης. Υπήρξαν βέβαια ξένες δυνάμεις που θέλησαν να επωφεληθούν από την αδυναμία της Ελλάδας να επιβάλει την κυριαρχία της σε πληθυσμούς της βορειοδυτικής, κυρίως, Μακεδονίας οι οποίοι είχαν συνεργαστεί με τους κατακτητές και με γιουγκοσλάβικη ενθάρρυνση αναζητούσαν αυτόνομη ή ανεξάρτητη κρατική οντότητα μετά τον Πόλεμο. Μια από τις τελευταίες πράξεις του Νίκου Ζαχαριάδη, γενικού γραμματέα του ΚΚΕ, ήταν η απόφαση της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ (Ε΄ Ολομέλεια) τον Ιανουάριο του 1949 με την οποία υποσχόταν την «εθνική αποκατάσταση» των Σλαβομακεδόνων. Ο γενικός γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ είχε προφανώς οδηγηθεί στην απόφαση αυτή για το Μακεδονικό από την επιθυμία του να θέσει υπό τον έλεγχο του κόμματός του τους φιλογιουγκοσλάβους κομμουνιστές, τη στιγμή ακριβώς που ο Τίτο, εξαιτίας της ρήξης του με την Κομινφόρμ, είχε αναγκαστεί να αναστείλει τον μακεδονικό αλυτρωτισμό. Ο Ζαχαριάδης έσπευσε να ταυτισθεί με τον αντίπαλο του Τίτο, βουλγαρικό αλυτρωτισμό στη Μακεδονία. Η θέση για την αυτονομία αυτή της Μακεδονίας εγκαταλείφθηκε με απόφαση της ΣΤ΄ Ολομέλειας τον Οκτώβριο του 1949, όμως η ζημιά είχε γίνει πια.

Η σύνθεση των δύο αντιπάλων

Σημαντικοί νέοι ιστορικοί της Θεσσαλονίκης κυρίως καταπιάστηκαν με ευαίσθητα θέματα του εμφυλίου χωρίς δεξιές ή αριστερές αγκυλώσεις. Ομως ακόμα και κατά την εποχή του Ψυχρού Πολέμου δεν είναι αμελητέος ο αριθμός ιστορικών που απέκτησαν πρόσβαση σε αρχειακό υλικό που μέχρι την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού ήταν απρόσιτο. Οι Φίλιππος Ηλιού, Βασίλης Κόντης, Σπύρος Σφέτας, Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Κώστας Κατσάνος, Κατερίνα Τσέκου υπήρξαν μερικοί από αυτούς. Ολοι αυτοί και πολλοί ακόμα που ασχολήθηκαν με πτυχές του ελληνικού εμφυλίου είναι δυνατό να καταταχθούν στις γνωστές ιστοριογραφικές κατηγορίες: την ορθόδοξη ή παραδοσιακή, την αναθεωρητική και τη μετα-αναθεωρητική ή ρεαλιστική. Και αν η ιστορία του ΚΚΕ του Γεωργίου Κούσουλα τοποθετείται εύκολα στην παραδοσιακή κατηγορία, πού να κατατάξουμε τον Κ. Μ. Γουντχάουζ αυτόπτη του εμφυλίου και πρωταγωνιστή; Αξίζει να θυμίσουμε ότι ο Γουντχάουζ ως συντηρητικός βουλευτής στο βρετανικό Κοινοβούλιο άσκησε αυστηρή κριτική κατά της ελληνικής στρατιωτικής δικτατορίας και στο αυτοβιογραφικό του έργο «Something Ventured», κατέκρινε την πατρίδα του για την πολιτική της στο Κυπριακό. Πού να κατατάξουμε ακόμα τον Γιάννη Ιατρίδη που πρώτος έγραψε επιστημονικά για τον Δεκέμβριο του 1944 και υπήρξε υπεύθυνος για το «αναθεωρητικό» συνέδριο για την περίοδο 1944-49; Ασφαλώς ούτε παραδοσιακός είναι ούτε και αναθεωρητικός και σίγουρα όχι μετα-αναθεωρητικός. Τι είναι; Ισως όπως οι περισσότεροι ξεχωριστοί της επιστήμης, πρόδρομος μιας μελλοντικής ανεξάρτητης ιστοριογραφίας.

Και πρώτα από όλα μια ματιά στα δύο αντίπαλα στρατόπεδα που δεν είχαν ενιαίο ιδεολογικό χαρακτήρα. Οι αριστεροί πέραν του ΚΚΕ αγκάλιαζαν μια ευρύτερη τάξη που ταυτίστηκε με την ένοπλη αντίσταση κατά του κατακτητή και αποτέλεσε ένα δυναμικό και ακέραιο ηθικά τμήμα της κατεχόμενης Ελλάδας. Ακόμα και πρόκριτοι του βενιζελισμού, όπως ο Κυριάκος Βαρβαρέσος, είχαν να πουν επαινετικά λόγια για όσους επάνδρωσαν την Αντίσταση ως μια νέα μεταρρυθμιστική δύναμη στην ελληνική κοινωνία. Ο πυρήνας βέβαια του Δημοκρατικού Στρατού, πολύ περισσότερο από τους συναγωνιστές του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, επέδειξε υποδειγματική πειθαρχία στα κελεύσματα της Μόσχας. Οταν επήλθε η ρήξη του Τίτο με τον Στάλιν, η ηγεσία του ΚΚΕ προτίμησε να ταυτιστεί με τον λιγότερο αποτελεσματικό για τις ανάγκες του Δημοκρατικού Στρατού σύμμαχο. Το κόστος της επιλογής υπήρξε υψηλότατο για τους Ελληνες κομμουνιστές.

Οι αντικομμουνιστές

Το αντικομμουνιστικό στρατόπεδο κάθε άλλο παρά ενιαίο υπήρξε ώστε να δυσκολεύεται σήμερα ο ιστορικός να το προσδιορίσει μονολεκτικά. Αν εξαιρεθούν οι συνεργάτες του κατακτητή που δικάστηκαν μεταπολεμικά, το φάσμα που παραμένει εξακολουθεί να περιλαμβάνει όσους προτίμησαν την ακινησία κατά την Κατοχή, τους πρόθυμους και απρόθυμους αντιστασιακούς, την κυβέρνηση εν εξορία η οποία θεωρήθηκε από πολλούς συνέχεια του μεταξικού καθεστώτος και του άνακτος που το ευλόγησε, τους βασιλόφρονες που επανέφεραν τον Γεώργιο στην Ελλάδα το 1946, αλλά και τους φιλελεύθερους όλων των κατηγοριών που συμμετείχαν στην κυβέρνηση Τσαλδάρη-Σοφούλη. Αναμφίβολα οι πολιτικοί που αποτέλεσαν το αντικομμουνιστικό στρατόπεδο του 1946-49 δεν υπήρξαν ηγέτες με ιδεολογική συνοχή και όραμα. Πολιτικοί όπως ο Κανελλόπουλος, ο Παπανδρέου, ο Καρτάλης και ακόμα και ο Πλαστήρας, δεν κατάφεραν παρά τις ικανότητες, την τιμιότητα και τη φαντασία που τους διέκρινε, να οικοδομήσουν μια ενιαία προοδευτική παράταξη. Η δεξιά που αναδεικνύεται δεν βαδίζει πάνω στα χνάρια του προπολεμικού Λαϊκού Κόμματος. Απευθύνεται κυρίως στην ανασφάλεια των μαζών και στην αναρρίπιση του εθνικισμού και άλλων παραδοσιακών αξιών.

Κίνητρα και ελιγμοί των ξένων δυνάμεων

Οι μεγάλες δυνάμεις που ενίσχυσαν τα δύο στρατόπεδα κινήθηκαν βέβαια από ιδιοτελή κίνητρα, όμως θα ήταν υπερβολικό το συμπέρασμα ότι ο Εμφύλιος υποκινήθηκε αποκλειστικά από αυτές. Οι Βρετανοί αντιμετώπισαν το κίνημα του Δεκεμβρίου 1944 ως πρόκληση του ΚΚΕ κατά της ζώνης επιρροής που θέλησαν να κατασκευάσουν μεταπολεμικά στην ανατολική Μεσόγειο. Η συμφωνία Στάλιν-Τσώρτσιλ στη Μόσχα για τη διανομή των Βαλκανίων, άλλωστε, έδωσε στους Βρετανούς τη βεβαιότητα ότι οι σύμμαχοι της Μόσχας θα υπάκουαν στα κελεύσματα του Στάλιν. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε περίπλοκη καθώς ο Στάλιν στάθμιζε με προσοχή το συμφέρον του κέντρου του υπαρκτού σοσιαλισμού και ήταν πάντοτε έτοιμος να θυσιάσει το συμφέρον των μικρών συμμάχων στον βωμό των προτεραιοτήτων του. Ετσι, κατά την περίοδο 1946-49 όταν ο Στάλιν αντελήφθη ότι ο έλεγχός του στην Ελλάδα και τη Γιουγκοσλαβία ήταν περιορισμένος, προτίμησε τη σύγκρουση με τους Γιουγκοσλάβους για να στείλει μηνύματα πειθαρχίας στους άλλους ανατολικούς συμμάχους του. Η κίνηση αυτή σήμαινε την εγκατάλειψη των Ελλήνων ανταρτών και την άρνηση δημιουργίας ενός χρόνιου μετώπου στα Βαλκάνια που χάρη στην αμερικανική ισχύ θα μπορούσε να αποδειχθεί εξαιρετικά δαπανηρό για τα σοβιετικά συμφέροντα.

Οι ΗΠΑ παρέλαβαν την Ελλάδα από τους Βρετανούς όταν αυτοί έπαψαν να είναι σε θέση να χρηματοδοτούν την ετοιμόρροπη ελληνική οικονομία. Η αμερικανική βοήθεια, στρατιωτική και άλλη, αποδείχθηκε πολύτιμη για το αντικομμουνιστικό στρατόπεδο. Θα ήταν ίσως δίκαιο να πούμε ότι ο Εμφύλιος θα βράδυνε για πολλά ακόμα χρόνια αν δεν είχε υπάρξει η αμερικανική συμβολή. Η συμβολή αυτή ήταν υπεύθυνη για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας του Εθνικού Στρατού αλλά όχι του μεταπολεμικού ελληνικού Δημοσίου. Το αμερικανικό κίνητρο για την εμπλοκή στις ελληνικές υποθέσεις υπήρξε η εντύπωση ότι η Σοβιετική Ενωση σχεδίαζε να επεκταθεί σε όλη την ανατολική Μεσόγειο. Ο ελληνικός εμφύλιος προσέφερε στους Σοβιετικούς και τους Αμερικανούς ευκαιρίες αλλά και καταναγκασμούς. Οταν ο Στάλιν κατάλαβε ότι αδυνατούσε πλέον να επεκταθεί ιδεολογικά στις ζώνες επιρροής των Αμερικανών, προτίμησε την αναδίπλωση και τη συντήρηση των κεκτημένων του στην ανατολική Ευρώπη. Η θέση του ΚΚΕ ήταν πλέον προδιαγεγραμμένη.

*Ο κ. Θάνος Βερέμης είναι αντιπρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ

 
Leave a comment

Posted by on December 16, 2012 in Ελληνικός Εμφύλιος

 

Tags:

Ο Τσόρτσιλ ήθελε την Ελλάδα πελάτισσά του

  • Ο Γερμανός ιστορικός Χάιντς Ρίχτερ μιλάει με αφορμή άλλο ένα βιβλίο του για την Ελλάδα – την ιστορία του Εμφυλίου

Συνέντευξη στον Ηλια Μαγκλινη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 16/9/2012

Σε όλη του τη ζωή, ο Γερμανός ιστορικός Χάιντς Ρίχτερ ερευνά και μελετά την ιστορία της νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας και της Κύπρου. Οπως μας είχε πει όταν τον συναντήσαμε δύο χρόνια πριν στα γραφεία της Εστίας: «Εχω μάθει πια να σκέφτομαι σαν Ελληνας». Φέτος το φθινόπωρο ετοιμαζόταν για μία ακόμη επίσκεψή του στη χώρα μας, αλλά ένα μικρό ατύχημα δεν του το επέτρεψε. Σκοπεύει πάντως την ερχόμενη άνοιξη να είναι ξανά εδώ, επ’ αφορμή και της έκδοσης της «Ιστορίας του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Γκοβόστη. Αυτή την περίοδο, ολοκλήρωσε έναν τόμο πάνω στην ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας, ξεκινώντας από το 1950 και τελειώνοντας στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο, το 1974. Τον βρήκαμε στο τηλέφωνο και όπως και πριν από δύο χρόνια, ήταν ζωηρός, άμεσος και γλαφυρός. «Χθες το βράδυ», ξεκίνησε γελώντας, «συμπτωματικά, προτού μιλήσουμε, σταμάτησα να γράφω στο σημείο της 21ης Απριλίου του 1967». Οταν συναντηθήκαμε στην οδό Ευριπίδου, μας είχε μιλήσει εκτενώς για τα δεινά που επέφερε στη χώρα το λεγόμενο «πελατειακό κράτος», το οποίο βρίσκεται σε λειτουργία, όπως επανέλαβε και τηλεφωνικά, «από την ίδρυσή του, το 1830. Αυτό πήγε να αλλάξει αμέσως μετά τη γερμανική κατοχή, χάρη στο κίνημα της εθνικής αντίστασης αλλά οι Βρετανοί, και κυρίως ο Τσόρτσιλ, δεν το άφησαν να συμβεί. Σήμερα, με αυτά που συμβαίνουν στη χώρα, υπάρχει μια πολύ μικρή πιθανότητα να αλλάξει κάτι αλλά μένει να το δούμε». Read the rest of this entry »

 

Tags:

Η λήξη του ελληνικού Εμφυλίου

Στις 28 Αυγούστου 1949 ο Ζαχαριάδης έδωσε τη διαταγή για γενική υποχώρηση του ΔΣΕ στην Αλβανία – 63 χρόνια πριν

Του Βασιλείου Kόντη*Η Καθημερινή, 8/7/2012

Τον χειμώνα του 1948 στην ελληνική κυβέρνηση επικρατούσε μεγάλη απογοήτευση, ιδιαίτερα μετά τις επιτυχίες που είχε ο Δημοκρατικός Στρατός την περίοδο αυτή. Μάλιστα ο βασιλιάς Παύλος επιθυμούσε μια κυβέρνηση, της οποίας θα ηγείτο ο Αλέξανδρος Παπάγος και θα περιλάμβανε τον Σπύρο Μαρκεζίνη, που θα κυβερνούσε εξ ονόματός του, χωρίς αναγκαστικά να έχει τη συγκατάθεση ή την υποστήριξη της Βουλής και πίστευε ότι η αμερικανική κυβέρνηση ήταν σύμφωνη. Οι πρεσβευτές όμως των ΗΠΑ και Βρετανίας αντιτάχθηκαν στην ιδέα μιας κυβέρνησης Παπάγου-Μαρκεζίνη και ο βασιλιάς αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σχέδιό του. Βέβαια ο φόβος μιας δικτατορίας ανάγκασε τους πολιτικούς αρχηγούς να ξεπεράσουν τα κομματικά και προσωπικά συμφέροντα και, στις 20 Ιανουαρίου 1949, σχημάτισαν κυβέρνηση ευρύτατης συνεργασίας υπό τον Σοφούλη με τη συμμετοχή όλων των μη αριστερών κομμάτων. Την ίδια στιγμή ο Παπάγος οριζόταν αρχιστράτηγος του Εθνικού Στρατού. Στο μεταξύ από την πλευρά του ΚΚΕ διαφαίνονταν κάποιες ενδείξεις για αλλαγή πολιτικής, ιδιαίτερα μετά τη ρήξη Στάλιν-Τίτο και την απόφαση της 4ης Ολομέλειας στις 28 Ιουνίου 1948 να συνταχθεί με την Κομινφόρμ ενάντια στον Τίτο, η οποία όμως δεν δημοσιοποιήθηκε, επειδή υπήρχε ο κίνδυνος να διακόψει η Γιουγκοσλαβία τη βοήθειά της προς τον Δημοκρατικό Στρατό. Αλλά και από πολιτική άποψη οι δυνάμεις των ανταρτών είχαν δεχθεί ένα καίριο πλήγμα, εξαιτίας της υποστήριξης του ΚΚΕ στον ΝΟΦ (Narodno Osloboditelen Front – Λαϊκό Απελευθερωτικό Μέτωπο), όταν στην 5η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ τον Φεβρουάριο του 1949 ανακοινώθηκε ο στόχος για τη δημιουργία «ανεξάρτητης Μακεδονίας». Read the rest of this entry »

 

Ο Καπετάν Μπαρούτας και η έναρξη του εμφυλίου πολέμου

Του Μάνου Ιωαννίδη*Η ΑΥΓΗ: 13/04/2012

Νύχτα της 30ής προς 31 Μάρτη 1946. Παραμονή των πρώτων βουλευτικών εκλογών, μετά την απελευθέρωση, τα Δεκεμβριανά και τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Τμήμα καταδιωκομένων ΕΛΑΣιτών του Βερμίου και των Πιερίων, του Υψηλάντη (Αλέκος Ρόσιος, φιλόλογος καθηγητής στη Σιάτιστα) και του καπετάν Πάνου (Ευριπίδης Καπετάνιος, αλλά και Ευριπίδης Πάνος, από Ροϊδολείβος Σερρών, καπνεργάτης και Ακροναυπλιώτης), με τον καπετάν Μπαρούτα επικεφαλής όπως φημολογήθηκε, χτυπά, καταλαμβάνει και αφοπλίζει τον σταθμό Χωροφυλακής και Εθνοφυλακής στο Λιτόχωρο Πιερίας. Σκοτώθηκαν, κατά την επίσημη άποψη, 9 χωροφύλακες και 3 εθνοφύλακες, ενώ οι αντάρτες αποκόμισαν τον οπλισμό του σταθμού και άλλα λάφυρα. Τους αιχμάλωτους τους άφησαν ελεύθερους. Αργότερα, το 1947, θα γραφτεί σ’ ένα χρονικό στην «Εξόρμηση», την εφημερίδα του Δημοκρατικου Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ), ότι τα θύματα ήταν 23 νεκροί και 4 αιχμάλωτοι. Read the rest of this entry »

 
 

Tags:

Η ιστορική μνήμη στην «κρεατομηχανή» του αστικού ακαδημαϊσμού

  • ΕΚΔΗΛΩΣΗ «ΕΞΟΡΙΣΤΕΣ ΜΝΗΜΕΣ – ΙΧΝΗ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΣΤΗΝ ΤΑΣΚΕΝΔΗ»
«Ανεβήκαμε αγράμματα παιδιά και γυρίσαμε με ανώτατα και ανώτερα διπλώματα, όχι μόνο χωρίς να πληρώσουμε, αλλά πληρώνοντάς μας κιόλας», ήταν η απάντηση ενός επαναπατρισμένου πολιτικού πρόσφυγα που παραβρέθηκε στην εκδήλωση, η οποία είχε στόχο τον ωμό αντικομμουνισμό. (Στη φωτ. Τρομαγμένα παιδιά απ’ τις βόμβες της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας, πεινασμένα και ξυπόλυτα, εγκαταλείπουν τα γκρεμισμένα σπίτια τους για να φιλοξενηθούν στις Λαϊκές Δημοκρατίες)

«Το να περιμένει κανείς αμερόληπτη επιστήμη στην κοινωνία της μισθωτής δουλείας είναι κουτούτσικη αφέλεια, που μοιάζει με το να περιμένει κανείς αμεροληψία από τους εργοστασιάρχες στο ζήτημα, αν θα πρέπει ν’ αυξήσουν το μεροκάματο των εργατών, ελαττώνοντας τα κέρδη του κεφαλαίου» (Λένιν).«(…) Η συκοφαντία και η αντικομμουνιστική σταυροφορία δεν μπορούν να κρύψουν για πολύ την αλήθεια. Ο αντικομμουνισμός, που στοιχείο του είναι και το ξαναγράψιμο της Ιστορίας, αποτελεί και ένδειξη φόβου της αστικής τάξης (…)» (Διακήρυξη της ΚΕ του ΚΚΕ για τα 90χρονα της Οχτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης, Μάης 2007).

Μία από τις «κορυφές» του «παγόβουνου» της αντικομμουνιστικής υστερίας και του βρώμικου ρόλου της αστικής διανόησης και του αστικού ακαδημαϊσμού στο σχετικό «καταμερισμό»… «αναδύθηκε» στην εκδήλωση που διοργάνωσε το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών στις 20/10, στην έδρα του, με θέμα «Εξόριστες μνήμες – Ιχνη του εμφυλίου στην Τασκένδη».

Αφορμή της εκδήλωσης ήταν τα εγκαίνια, την ίδια μέρα, της φωτογραφικής εγκατάστασης του εικαστικού, Ηλία Πούλου, με τίτλο «Εξόριστες Μνήμες». Ο καλλιτέχνης, παιδί πολιτικών προσφύγων, ταξίδεψε στο Ουζμπεκιστάν και φωτογράφισε τα πορτρέτα μερικών από τους εναπομείναντες μαχητές του ΔΣΕ, την πλειοψηφία των οποίων το ελληνικό κράτος εξακολουθεί να μην τους αναγνωρίζει την ιθαγένειά τους, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να επιστρέψουν. Στην εκδήλωση ανακοινώθηκε ότι τα έσοδα από το λεύκωμα (στοιχίζει 20 ευρώ) που συνοδεύει την έκθεση θα διατεθούν στους πολιτικούς πρόσφυγες στην Τασκένδη.

Ωστόσο, η ευαισθησία του δημιουργού και οι καλές του προθέσεις, κινδύνευσαν να υπονομευθούν από τους ομιλητές του «στρογγυλού τραπεζιού» στο αμφιθέατρο του ΕΙΕ, οι οποίοι φαίνεται πως αντιμετώπισαν το καλλιτεχνικό γεγονός ως μια «καλή ευκαιρία» να συκοφαντήσουν μια ολόκληρη γενιά και τους αγώνες της και μαζί με αυτά, να διαστρεβλώσουν την πραγματικότητα, να χτυπήσουν το σοσιαλισμό και την ΕΣΣΔ και, φυσικά, το ΚΚΕ. Αυτό που υποτίμησαν όμως ήταν το ακροατήριό τους, στο οποίο βρίσκονταν επαναπατρισθέντες πολιτικοί εξόριστοι, μαχητές του ΔΣΕ, καθώς και απόγονοί τους.

Ομιλητές ήταν η Χριστίνα Κουλούρη, καθηγήτρια Νεότερης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου («Η ου-τοπική ιστορία της λογοκριμένης μνήμης»), η Τασούλα Βερβενιώτη, ιστορικός («Oι μνήμες των ανθρώπων και οι αναπαραστάσεις της ιστορίας»), ο Πολυμέρης Βόγλης, καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας («Πληγές της μνήμης: σκέψεις για τη συνθήκη της εξορίας») και ο Χάρης Καμπουρίδης, τεχνοκριτικός («Ανασυγκροτώντας τα σπαράγματα»).

Ο τελευταίος ήταν και ο μόνος που προσπάθησε να «διασώσει» το κύρος του – αν και δεν εξέφρασε αντιρρήσεις με τους προηγούμενους – μένοντας στην καλλιτεχνική πλευρά του έργου του Πούλου. Οι υπόλοιποι, όμως, όσο κι αν προσπάθησαν να «μπερδέψουν» το ακροατήριο με τη γνωστή, «στεγνή» ακαδημαϊκή γλώσσα και με παράθεση «τσιτάτων» από την ευρωπαϊκή, σχετική αστική φιλολογία και ιστοριογραφία – η οποία, παρεμπιπτόντως, ετεροκαθορίζεται αποκλειστικά από την προσπάθειά της να χτυπηθεί ο ιστορικός υλισμός – ήταν άκρως αποκαλυπτικοί για τις προθέσεις τους.

  • Μια …τεράστια «φυλακή» το Ουζμπεκιστάν!

Αν στο ακροατήριο υπήρχε κάποιος που θα προσπαθούσε να μάθει για τους πολιτικούς πρόσφυγες του ελληνικού εμφυλίου πολέμου αποκλειστικά από το παραπάνω «πάνελ»… θα τρόμαζε! Για την Χ. Κουλούρη, οι δεκάδες χιλιάδες πολιτικοί πρόσφυγες στο Ουζμπεκιστάν ζούσαν σε καθεστώς «ασφυκτικού ελέγχου της προσωπικής ζωής», «εσωκομματικής αντιπαράθεσης» και λοιπών «δεινών», τα οποία «μετέτρεψαν» την ΕΣΣΔ… «από καταφύγιο σε φυλακή»! Για την καθηγήτρια, οι πολιτικοί πρόσφυγες ήταν «διπλά ηττημένοι», τόσο από την ήττα τους στον εμφύλιο, όσο και από τον «ψυχρό πόλεμο» της πολιτικής του «όπλου παρά πόδας». Και σα να μην έφταναν όλα αυτά, η μνήμη τους «είναι λογοκριμένη από την επίσημη ιστορία του ΚΚΕ» και από τους νικητές του εμφυλίου.

Για την Τ. Βερβενιώτη, γύρω από τους πολιτικούς πρόσφυγες κυριαρχούσε «ομερτά» (σ.σ. μαφιόζικος νόμος της σιωπής!)… «από την ελληνική κοινωνία»(!) με «αποκορύφωμα» το κάψιμο των φακέλων το 1989! Αυτή η «ομερτά» εξακολουθεί να υφίσταται, αφού οι ιστορικοί «δεν έχουν πρόσβαση στα αρχεία με τη δικαιολογία ότι “ταξινομούνται ακόμα”» (σ.σ. προφανώς εδώ εγκαλείται εμμέσως το ΚΚΕ), συμπληρώνοντας ότι ακόμα δεν έχουν γράψει τις μαρτυρίες τους οι «δηλωσίες», τα «ανήλικα του εμφυλίου» και οι πρόσφυγες στην Τασκένδη.

Ο Π. Βόγλης έγινε ακόμη πιο «δραματικός»: «Θλιβερός προορισμός το Ουζμπεκιστάν», «διαδοχικά πλήγματα» στους πρόσφυγες από την «ήττα» και την εξορία, ενώ, «ανέδειξε» και… τη «σκοτεινή πλευρά του ΔΣΕ», με τη «βίαιη επιστράτευση παιδιών και γυναικών». Επιπλέον, «ερμηνεύοντας» κατά το δοκούν τα αποσπασματικά λόγια των πολιτικών προσφύγων που συνοδεύουν τα πορτρέτα τους στο σχετικό λεύκωμα που συνοδεύει την έκθεση, ο ομιλητής «διαπίστωσε» ότι «δεν ηρωοποιούν το παρελθόν», αλλά «μιλάνε μόνο» για την πείνα, το «φόβο»… την «καθημερινή επαφή με το θάνατο»! Επίσης, «στα πρόσωπα των πολιτικών προσφύγων κυριαρχεί η θλίψη, η διάψευση και η ματαίωση», αφού «δεν αισθάνονται δικαιωμένοι από την ιστορία», ενώ έβαλε και αυτός ο ομιλητής το αντικομμουνιστικό «λιθαράκι» του, κάνοντας λόγο για «περίκλειστο χώρο κομματικής ζωής».

  • Το «βατερλό» της διαστρέβλωσης

Ουσιαστικά, οι παραπάνω πανεπιστημιακοί παρουσίασαν τους «αγράμματους χωριάτες» (sic) που συγκρότησαν τον ΔΣΕ, κάτι σαν «άβουλα» «όντα» που «σύρθηκαν» σε έναν πόλεμο που δεν καταλάβαιναν και «βρέθηκαν» στο «θλιβερό» (sic) Σοβιετικό Ουζμπεκιστάν, το οποίο, αντί για καταφύγιο ήταν «φυλακή» (sic), «ξεχασμένοι» από την «επίσημη ιστορία του ΚΚΕ» (sic) και του κράτους των νικητών του εμφυλίου…

Ο «οίστρος» των ομιλητών και ίσως η άγνοιά τους για τη σύσταση του ακροατηρίου ή η υποτίμηση της ικανότητάς αυτού του ακροατηρίου να… «παρακολουθήσει» τις «ψαγμένες» απόψεις τους μετατράπηκε και στο «βατερλό» τους: Ο επαναπατρισμένος πολιτικός πρόσφυγας, Γρηγόρης Φώτου, με το ήθος της γενιάς του και με την απλότητα που χαρακτηρίζει την αλήθεια είπε, ότι αυτή η πίκρα που βγάζουν τα λόγια των πολιτικών προσφύγων του λευκώματος δεν προέρχεται από την «ηττοπάθεια», αλλά από την πλήρη εγκατάλειψή τους από το σημερινό καθεστώς του Ουζμπεκιστάν και από την εγκατάλειψή τους από το ελληνικό κράτος που εξακολουθεί να μην τους αναγνωρίζει σαν Ελληνες. «Αλλά η καρδιά τους καίει ακόμα και δεν ξεχνούν τους αγώνες τους». Αποδομώντας πλήρως τη συκοφαντία εναντίον της ΕΣΣΔ, ο ασπρομάλλης, πλέον, μαχητής του ΔΣΕ πρόσθεσε, ότι «ανεβήκαμε όντως αγράμματα παιδιά και γυρίσαμε με ανώτατα και ανώτερα διπλώματα, όχι μόνο χωρίς να πληρώσουμε, αλλά πληρώνοντάς μας κι όλας».

Τη «σκυτάλη» πήρε η Ρούλα Ελευθεριάδου, παιδί πολιτικών προσφύγων, η οποία αποστόμωσε την Χ. Κουλούρη λέγοντας ότι «25.000 παιδιά σώθηκαν από το ΔΣΕ» και ότι η ίδια και τα αδέρφια της σπούδασαν… στη «φυλακή» του σοσιαλιστικού Ουζμπεκιστάν παίρνοντας 4 πτυχία (η ίδια σπούδασε ιατρική). «Αυτό που ονομάζετε “ουτοπία” εμείς το ζήσαμε. Ηταν ο σοσιαλισμός», πρόσθεσε, σημειώνοντας πως «είμαστε περήφανοι για τους γονείς μας» που πάλεψαν σε έναν καθαρά «ταξικό αγώνα».

Συμπέρασμα: Εκείνο το βράδυ στο ΕΙΕ επιβεβαιώθηκε, για μια ακόμη φορά, ότι η αλήθεια, εκτός των άλλων, είναι και… «επίμονη» και λάμπει ακόμη και μέσα στον «μεταμοντέρνο» βούρκο της αστικής ιστοριογραφίας. Ας προετοιμαστούν καλύτερα την επόμενη φορά…

Γρηγόρης ΤΡΑΓΓΑΝΙΔΑΣ, Ριζοσπάστης, 01/11/2009
 
 

Τρύπα στη συλλογική μνήμη

//

«Η τραυματική εμπειρία του Εμφυλίου Πολέμου σημάδεψε για πολλές δεκαετίες την πολιτική ζωή της Ελλάδας με ακραία εκδοχή το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου το οποίο, σύμφωνα με μία από τις τότε αιτιολογήσεις του, έγινε “ώστε να μην απολεσθεί η νίκη του Γράμμου”», λέει ο καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ηλίας Νικολακόπουλος. «Ταυτόχρονα όμως ο Εμφύλιος Πόλεμος, ως αντικείμενο ιστορικής έρευνας ή καλλιτεχνικής δημιουργίας, απωθήθηκε παραμένοντας μια μαύρη τρύπα της συλλογικής μνήμης. Χρειάστηκε να περάσουν 40 χρόνια και να μεσολαβήσουν διαδοχικά τρεις συμβολικοί τερματισμοί του Εμφυλίουτο 1974 με τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ, το 1982 με την αναγνώριση της ΕΑΜικής αντίστασης και το 1989 με την οριστική άρση των συνεπειών του- για να δρομολογηθεί δειλά στην αρχή η μελέτη και ο αναστοχασμός για τα γεγονότα εκείνης της περιόδου».

«Η ταινία του Παντελή Βούλγαρη χωρίς να διεκδικεί αξιώσεις ιστορικής ερμηνείας αποτελεί ώριμο καρπό των ερευνητικών και καλλιτεχνικών αναζητήσεων της τελευταίας δεκαετίας. Αναζητήσεων που χαρακτηρίζονται πάντως από έντονες αντιπαλότητες αφού ακολουθούν διαφορετικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις για τη δεκαετία του ΄40, ενώ ορισμένες οι οποίες αυτοχαρακτηρίζονται ως μετααναθεωρητικές, αμφισβητούν ακόμη και τον αντιφασιστικό χαρακτήρα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η επιλογή του Παντελή Βούλγαρη να επικεντρωθεί στην τελική φάση του Εμφυλίου (στη δεύτερη μάχη του Γράμμου το 1949), έχει ως στόχο να αναδείξει μέσα από την αγριότητα του πολέμου, μια υφέρπουσα ανθρώπινη διάσταση. Πρόκειται για το κρίσιμο εκείνο στοιχείο που επέτρεψε στα χρόνια που ακολούθησαν τον Εμφύλιο να δρομολογηθεί η συμφιλίωση της κοινωνίας και μάλιστα πολύ πριν από την τυπική επικύρωσή της από τις πολιτικές ηγεσίες», καταλήγει.

 
 

«Ο Εμφύλιος δεν νοείται χωρίς την αντι-ΕΑΜική βία της Δεξιάς»

Ως «μάλλον δογματική ταξινομία» θεωρεί ο ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος, ομότιμος διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, την άποψη ενός Εμφυλίου που «ξεκινάει το 1943 και να ολοκληρώνεται το 1949 (Στ. Καλύβας και άλλοι)». Παραμένει στην ταξινομία των μεγάλων πολιτικών τομών: «αντίσταση, εθνική απελευθέρωση (φθινόπωρο ΄44), Δεκεμβριανά (1944), ένοπλη αντι-ΕΑΜική βία της Δεξιάς (1945-1946), ένοπλη λαϊκή άμυνα κατά της αντι-ΕΑΜικής βίας που υιοθετείται από το ΚΚΕ και ολοκληρώνεται με τη μορφή του Εμφυλίου Πολέμου (1947-1949)». Ταυτόχρονα αποδέχεται «την τομή του 1943 (πρόταση Καλύβα) ως απαρχή εμφυλιοπολεμικών ενεργειών», και μιλάει για «μια εκδοχή ριζοσπαστισμού που έχει αποσιωπηθεί, ή υποτιμηθεί, από την μεταγενέστερη αναγνώριση της αντίστασης ως «εθνικής». Αντίθετα, λέει, «ο Εμφύλιος της περιόδου 1947-1949 δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς την αντι-ΕΑΜική βία της Δεξιάς (1945-1946) η οποία δημιουργεί το εκρηκτικό υπόβαθρο της κατοπινής αναμέτρησης».

Σε αυτό το πνεύμα προτείνει μια «αναθεώρηση της αναθεώρησης»: «Φαίνεται ότι ο πραγματικός Εμφύλιος ξεκινάει μέσα στην ΕΑΜική Αντίσταση και φθάνει ως την Απελευθέρωση ή, έστω, ώς τη Συμφωνία της Βάρκιζας, αλλά αυτό που χτίζεται πάνω στη δεξιά τρομοκρατία της περιόδου 1945-1946, χωρίς να πάψει να έχει τα κλασικά κοινωνιολογικά χαρακτηριστικά ενός Εμφυλίου Πολέμου, έχει καθαρά πια τα σημάδια της κομμουνιστικής υιοθέτησης των κατατρεγμένων που εξελίσσεται σε εξέγερση όπως αυτή διδασκόταν στις σχολές της Μόσχας στον Μεσοπόλεμο, όταν φοιτούσε εκεί ο ανανεωμένος τώρα αρχηγός του ΚΚΕ, Ν. Ζαχαριάδης. Η ιδεολογική και τεχνική προετοιμασία και η καθήλωσή του σε επαναστατικά πρότυπα του Μεσοπολέμου, αφού η δικτατορία του Μεταξά και το Νταχάου του στέρησαν τη δυνατότητα συμμετοχής στην κοινωνική αλλαγή, στην κοσμογονία καλύτερα, του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν πρέπει να ήταν άσχετες με τις επιλογές του σε κρίσιμα στρατηγικά σημεία της πορείας του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα. ΕΑΜική αντίσταση λοιπόν απόντος, Εμφύλιος Πόλεμος παρόντος, και υπό την ηγεσία μάλιστα του Νίκου Ζαχαριάδη.

  • «Ταξική επανάσταση»

»Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς, με όσες επιφυλάξεις απαιτούνται σε παρόμοιες περιπτώσεις, ότι από κοινωνική άποψη έχουμε περισσότερο “Εμφύλιο Πόλεμο” στη διάρκεια της ΕΑΜικής Αντίστασης, παρά σε αυτό που αργότερα, μέσα σε άλλες πολιτικές συμβατικότητες και συμβιβασμούς, ονομάστηκε Εμφύλιος Πόλεμος. Άλλωστε, σε συνθήκες ενός παγκόσμιου αντιναζιστικού κινήματος που νομιμοποιούσε και ενίοτε προκαλούσε τον λαϊκό ριζοσπαστισμό, η ΕΑΜική Αντίσταση ήταν περισσότερο εκτεθειμένη σε βολονταριστικές ακρότητες από ό,τι η δομημένη επανάσταση του 1947-1949 που την καθοδηγούσε το ίδιο το κόμμα με επικεφαλής τον ηγέτη του και το σύνολο των στελεχών του. Στα χρόνια 1947-1949 διεξάγεται μια “ταξική επανάσταση” την οποία εκαλείτο να φέρει εις πέρας ένας “τακτικά” οργανωμένος στρατός (Δ.Σ.) που πολεμούσε εναντίον ενός άλλου στρατού (Ε.Σ.), ισοτίμως, τουλάχιστον στις φαντασιώσεις του μεγάλου αρχηγού. Από κάποια άποψη, ίσως ο Εμφύλιος 1947-1949 είναι πολύ λιγότερο “Εμφύλιος” απ΄ ό,τι τον αποκαλούμε».