RSS

Category Archives: ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Συνέντευξη με τον εικαστικό Πέτρο Ζουμπουλάκη: Η εξουσία διαφθείρει… «Τα έργα που εκθέτω έγιναν ανήμερα των γεγονότων του Πολυτεχνείου»

Τρεις γενιές καλλιτεχνών συναντώνται στην γκαλερί «Χρυσόθεμις» και εκθέτουν τα έργα τους με κοινή θεματική την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Επτά Ελληνες δημιουργοί που είτε έζησαν τα γεγονότα είτε αποδίδουν την πρόσληψή τους μέσα από μαρτυρίες και την ανάγνωση της Ιστορίας. Κοινός παρονομαστής όλων των έργων, η οικουμενικότητα και η διαχρονικότητα της Τέχνης, με τον εννοιολογικό πυρήνα τους να εστιάζει στη βία των απολυταρχικών καθεστώτων. Στρατιωτικών αλλά και σύγχρονων οικονομικών.

Με αφορμή την έκθεση για την επέτειο των 40 χρόνων από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, συναντήσαμε τον εικαστικό Πέτρο Ζουμπουλάκη που συμμετέχει με τρία έργα του και συζητήσαμε για τη στρατιωτική χούντα του χθες και την οικονομική του σήμερα. Για την αδράνεια του ελληνικού λαού και την αμήχανη στάση των διανοούμενων. Γι’ αυτούς που εξαργύρωσαν τους αγώνες τους αλλά και την πλειοψηφία όσων αγνόησαν περγαμηνές και αξιώματα.

«Τα έργα που εκθέτω έγιναν ανήμερα των γεγονότων του Πολυτεχνείου. Η Στουρνάρα και οι γύρω δρόμοι των Εξαρχείων ήταν διάτρητοι από σφαίρες. Παρόμοιες εικόνες, όμως, είχα αντικρίσει και όταν ήμουν παιδί στα Δεκεμβριανά. Το σπίτι μου βρισκόταν στην Κυψέλη ανάμεσα στη σχολή Ευελπίδων και στο λόφο των Τουρκοβουνίων όπου ήταν το στρατηγείο του ΕΑΜ. Βρισκόμασταν δηλαδή ανάμεσα σε διασταυρούμενα πυρά. Οι εξωτερικοί τοίχοι ήταν όπως στα έργα μου. Οπως οι τοίχοι στα προσφυγικά στην Αλεξάνδρας και την Καισαριανή. Ενα μείγμα από βιώματα και αναμνήσεις». Read the rest of this entry »

Advertisements
 
 

Tags:

Η πνευματική ελίτ του μεταξικού καθεστώτος

Ο ιδεολογικός λόγος της 4ης Αυγούστου ενορχηστρώθηκε από στελέχη που γνώριζαν το βάρος των λόγων και των πράξεών τους

Η μεταξική δικτατορία τής 4ης Αυγούστου δεν εγκαθιδρύθηκε μέσα σε μία μέρα. Την προκάλεσαν τα προγενόμενα: η προσφυγιά μετά την Καταστροφή της Σμύρνης το ’22, η εδραίωση της Οκτωβριανής Επανάστασης, η άνοδος των ναζιστικών και φασιστικών κομμάτων και η παγκόσμια οικονομική κρίση.

Σ’ αυτά, αν προσθέσετε και την αδυναμία των πολιτικών να αρθούν στο ύψος των περιστάσεων, δημιουργήθηκε ένα μόρφωμα με φασιστική χειρονομία και με γεωπολιτική άγκυρα ριγμένη στα ύδατα της Μεγάλης Βρετανίας. Ο φιλοβασιλικός πρώην στρατιωτικός Ιωάννης Μεταξάς (12 Απριλίου 1871 – 29 Ιανουαρίου 1941) διορίζεται πρωθυπουργός, με εντολή τού βασιλιά Γεωργίου Β’, μετά το θάνατο του πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Δεμερτζή. Το ημερολόγιο έγραφε 13 Απριλίου 1936.

Στις 27 του ίδιου μήνα η νέα κυβέρνηση παίρνει ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή με 241 ψήφους υπέρ, 16 κατά και 4 λευκά. Αρνήθηκαν τη θετική ψήφο τους μόνον οι κομμουνιστές και ορισμένοι αστοί βουλευτές, όπως ο Γεώργιος Καφαντάρης, ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου. Κατά το διάστημα αυτό η Βουλή είχε διακόψει τις εργασίες της μέχρι τις αρχές του φθινοπώρου, αφήνοντας τον Μεταξά και τον Γεώργιο Β’ να κάνουν παχνίδι μόνοι τους. Read the rest of this entry »

 

Η τέχνη στο ναζισμό

Η ΑΥΓΗ: 28/10/2012

ΤΗΣ ΛΗΔΑΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Ένα εργαλείο προπαγάνδας

Ο ναζισμός, όπως και κάθε άλλη μορφή φασισμού, εκμεταλλεύτηκε τις φοβίες και τις φαντασιώσεις των κατωτέρων αστικών στρωμάτων με προλεταριακή καταγωγή και μηδαμινή παιδεία. Αξιοποίησε όμως, όσο καμία άλλη, τα αισθήματα ανασφάλειας αλλά και του φθόνου που αυτά έτρεφαν έναντι της απρόσιτης ελευθεριάζουσας κουλτούρας και του τρόπου ζωής των αστών και των μεγαλοαστών. «Εκπρόσωποι της αντίστασης [των Γερμανών αστών στο ναζιστικό καθεστώς] τόνισαν επανειλημμένα», γράφει ο γερμανός ιστορικός, Χανς Μόμσεν, «ότι ανήκαν σ’ αυτήν μέλη όλων των πολιτικών αποχρώσεων και όλων των κοινωνικών στρωμάτων». Εν τούτοις, αυτή που ελάχιστα συμμετείχε ήταν η κατώτερη αστική τάξη, που υποστήριξε, σχεδόν ενωμένη το εθνικοσοσιαλιστικό πείραμα…». Ο Μόμσεν, ειδικός στην έρευνα του ναζισμού, μιλά για μια «αντίσταση χωρίς λαό», μια και οι σοσιαλιστικές και κομμουνιστικές οργανώσεις είχαν εξαρθρωθεί έγκαιρα και αποτελεσματικά.

Read the rest of this entry »

 
Leave a comment

Posted by on October 27, 2012 in Ναζισμός, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

 

Λύκειο των Ελληνίδων. Η «επανάσταση» της Καλλιρρόης Παρρέν

  • ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

  • 100 χρόνια από την ίδρυση του Λυκείου των Ελληνίδων

  • ΣΠΥΡΟΣ ΦΡΑΓΚΟΣ | Παρασκευή 31 Δεκεμβρίου 2010
Καλλιρρόη Παρρέν

Oταν πριν από 100 χρόνια η Καλλιρρόη Παρρέν και μια μικρή ομάδα από γυναίκες της αστικής κοινωνίας των Αθηνών ίδρυαν το Λύκειον των Ελληνίδων, δεν μπορούσαν ποτέ να φανταστούν ότι έναν αιώνα μετά το δημιούργημά τους θα ήταν ένας ζωντανός και δυναμικός οργανισμός που μπαίνει στη δεύτερη εκατονταετία του με τον ίδιο ενθουσιασμό και την ίδια διάθεση για προσφορά, όπως και τότε.

«Ο μεταξύ γυναικών των γραμμάτων, των επιστημών, των τεχνώνσύνδεσμος προς εξυπηρέτησιν και προστασίαν αυτών και προς αναγέννησιν και διατήρησιν των ελληνικών εθίμων και παραδόσεων» ήταν ο σκοπός του Λυκείου των Ελληνίδων σύμφωνα με το καταστατικό του. Ας μην ξεχνάμε ότι εν έτει 1911 οι γυναίκες δεν είχαν δικαίωμα ψήφου και ότι οι Βαλκανικοί Πόλεμοι δεν είχαν ακόμη ξεκινήσει. Η χειραφέτηση των γυναικών ήταν άγνωστη έννοια και οι Ελληνίδες αντιμετώπιζαν ένα σωρό από απαγορεύσεις στην οικογενειακή, στην κοινωνική και στην επαγγελματική τους ζωή.

Από τα πρώτα βήματά της στον δημόσιο βίο η Καλλιρρόη Παρρέν είχε θέσει ως στόχο της την ανύψωση του βιοτικού και μορφωτικού επιπέδου της Ελληνίδας. Γεννημένη το 1861 (κατ΄ άλλους το 1859), κόρη της κρητικής οικογένειας Σιγανού, σπούδασε δασκάλα στο Αρσάκειο και ανέλαβε για ένα μικρό διάστημα τη διεύθυνση του ελληνικού παρθεναγωγείου στην Οδησσό. Ο γάμος της με τον μετέπειτα διευθυντή του Αθηναϊκού Πρακτορείου Ειδήσεων Ιωάννη Παρρέν την έβαλε στον κόσμο της δημοσιογραφίας και της συγγραφής.

Η έκδοση της «Εφημερίδας των Κυριών», το 1887, ήταν η πρώτη απόπειρα της Παρρέν να ανοίξει νέους ορίζοντες στις Ελληνίδες, οι οποίες μέσα από τις σελίδες της επί 30 χρόνια θα παρακολουθούσαν συστηματικά την αρθρογραφία της ίδιας και των συνεργατών της. «Αρχηγό και απόστολο του σεμνού ελληνικού φεμινισμού» την είχε αποκαλέσει ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, σε μια εποχή που οι γυναίκες δεν πήγαιναν στο πανεπιστήμιο και ασχολούνταν μόνο με δευτερεύουσες εργασίες ή έμεναν στο σπίτι. Η μέριμνά της για την κατάργηση των απαγορεύσεων- νομικών και κοινωνικών- που ίσχυαν για τις γυναίκες, για την ανύψωση του βιοτικού και μορφωτικού επιπέδου τους και για τη φροντίδα των εχόντων ανάγκη την οδήγησε στην απόφαση να δημιουργήσει το Κυριακό Σχολείο (1889) για εργάτριες και υπηρέτριες, το Ασυλο της Αγίας Αικατερίνης, το Ασυλο Ανιάτων (1892) και τον Πατριωτικό Σύνδεσμο (1898), το μετέπειτα ΠΙΚΠΑ.

Επηρεασμένη από τα ταξίδια της στο εξωτερικό και τις επαφές της με το Διεθνές Συμβούλιο Γυναικών ίδρυσε την Ενωση των Ελληνίδων (1896), που αργότερα συμμετείχε στη δημιουργία του Εθνικού Συνδέσμου μέσω του οποίου προώθησε πρωτοποριακές για την εποχή εκείνη νομοθετικές πρωτοβουλίες. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται η κατάργηση της νυχτερινής εργασίας των γυναικών, η αργία της Κυριακής, η εισαγωγή των γυναικών στην ανωτάτη εκπαίδευση, η προστασία της παιδικής ηλικίας και άλλες πολλές.

Το επιστέγασμα των προσπαθειών της Παρρέν ήταν η ίδρυση του Λυκείου των Ελληνίδων στις αρχές του 1911, πάνω στα πρότυπα των Lyceum Clubs που υπήρ χαν ήδη σε πολλά μέρη του κόσμου. Γυναίκες και έθνος ήταν ο στόχος της και πάνω σε αυτόν τον άξονα κινήθηκε η δράση του Λυκείου την περίοδο της προεδρίας της, που κράτησε ως τον θάνατό της το 1940, αλλά και στη συνέχεια, με τις άξιες διαδόχους της Αννα Τριανταφυλλίδου, Μαρία Μομφερράτου, Χρυσούλα Καλλία, Ιωάννα Ζαΐμη και Τότα Βαληνάκη.

Εκπαιδευτική δράση, διατήρηση και καταγραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς, εκδοτικό και αρχειακό έργο συνθέτουν το τρίπτυχο των δραστηριοτήτων του Λυκείου των Ελληνίδων σήμερα. Η μεταβίβαση της παράδοσης από γενιά σε γενιά γίνεται με τη διδασκαλία των ελληνικών χορών από τις μικρές ηλικίες. Η ενδυματολογική συλλογή διασώζει και αναπαράγει τις παραδοσιακές φορεσιές του τόπου μας. Το πλούσιο φωτογραφικό, δισκογραφικό, οπτικοακουστικό, λαογραφικό και ιστορικό αρχείο του Λυκείου διαφυλάσσει τις ιστορικές μνήμες. Πέραν των μαθημάτων χορού, το εκπαιδευτικό έργο του Λυκείου των Ελληνίδων απλώνεται στη διδασκαλία μιας σειράς δεξιοτήτων (χορωδιακό τραγούδι, κρουστά, θεατρικό παιχνίδι, ζωγραφική και ρυθμική γυμναστική), αλλά και στη δωρεάν διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας σε αλλοδαπές και ομογενείς γυναίκες. Το τελευταίο είναι ένα σημαντικό και μάλλον άγνωστο στο ευρύ κοινό έργο που ξεκίνησε το 1998 και έχει σήμερα 300 σπουδάστριες, οι οποίες με την αποφοίτησή τους μπορούν να περάσουν με άριστα τις εξετάσεις ελληνομάθειας. «Στη νεότερη ελληνική ιστορία εμφανίστηκαν κατά καιρούς διάφορα γυναικεία σωματεία με ενδιαφέρουσα και συχνά πρωτοποριακή στην εποχή τους δράση, τα οποία προϋπήρξαν του Λυκείου των Ελληνίδων» αναφέρει η σημερινή πρόεδρός του Ελένη Τσαλδάρη στον αφιερωματικό τόμο για τα εκατόχρονα του Λυκείου. «Εκείνο που τους έλειψε ήταν η οραματική στόχευση και η εμβέλεια που κατέστησαν διαχρονικό το Λύκειον των Ελληνίδων και μακροχρόνια την πορεία του». Τα 15.000 μέλη του Λυκείου των Ελληνίδων στα 50 παραρτήματά του ανά την Ελλάδα και σε 16 πόλεις του εξωτερικού αποτελούν ζωντανή απόδειξη ότι ο σπόρος που έσπειρε η Καλλιρρόη Παρρέν έπιασε βαθιές ρίζες.

 
Leave a comment

Posted by on January 3, 2011 in ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

 

Tags: ,

Ο ποιητής του φωτός


Ο Οδυσσέας Ελύτης ζούσε σε ένα διαμέρισμα 50 τετραγωνικών αλλά δεν τον ένοιαζε· απολάμβανε τη μέγιστη χαρά να κατέχει και να γράφει στο γραφείο του Διονυσίου Σολωμού

Το 1939 ο φοιτητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Οδυσσέας Αλεπουδέλης αποφάσισε οριστικά να εγκαταλείψει τις σπουδές του, προς μεγάλη απογοήτευση της οικογένειάς του. Ηταν 28 ετών και η προσπάθειά του να πάρει πτυχίο Νομικής ήταν «σαν των Τρώων», όπως θα έλεγε ο Καβάφης.

Η χρονιά εκείνη υπήρξε σημαδιακή και από μία ακόμη πλευρά: ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης θα καθιερωνόταν στα Γράμματα με το ψευδώνυμό του: Οδυσσέας Ελύτης. Τότε εκδόθηκε η πρώτη του ποιητική συλλογή Προσανατολισμοί που θα τον κατέτασσε αμέσως στους ποιητές πρώτης γραμμής, μετά τις δημοσιεύσεις ποιημάτων και μεταφράσεών του που προηγήθηκαν στο περιοδικό «Νέα Γράμματα», όταν τέσσερα χρόνια νωρίτερα οι φίλοι του, προεξάρχοντος του Κατσίμπαλη, εκβιαστικά σχεδόν, πρωτοδημοσίευσαν ποιήματά του φέρνοντάς τον προ τετελεσμένου γεγονότος.

  • Ανακαλύπτοντας τον υπερρεαλισμό

Ο Βενιαμίν της γενιάς του ΄30 δεν χρειαζόταν μόνο υποστήριξη αλλά και σχετική πίεση προκειμένου να ξεπεράσει τις αναστολές του. Η γενιά εκείνη θα άλλαζε το τοπίο της ελληνικής λογοτεχνίας, θα γνώριζε τη διεθνή προβολή και τις μεγαλύτερες τιμές, αφού δύο επιφανή της μέλη τιμήθηκαν με τη μεγαλύτερη παγκοσμίως λογοτεχνική διάκριση, το βραβείο Νομπέλ: ο Σεφέρης το 1963 και ο Ελύτης δεκαπέντε χρόνια αργότερα.

Ηταν μια γενιά με λίγο-πολύ κοινές απόψεις: η Ελλάδα θα έπρεπε να πάψει να είναι τμήμα των Βαλκανίων, να καταστεί τμήμα της Ευρώπης και ο πολιτισμός της να αξιοποιήσει την αρχαία και βυζαντινή παράδοση μαζί με τις νεότερες ευρωπαϊκές κατακτήσεις. Η ποίηση που θα γραφόταν εφεξής όφειλε να απομακρυνθεί από το πνεύμα του καρυωτακισμού και της κατήφειας αναζητώντας νέους δρόμους. Ο Ελύτης τούς έψαξε στο ελληνικό τοπίο. Και ανακαλύπτοντας τον υπερρεαλισμό βρήκε το μέσον να αναπτύξει μια άγνωστη ως τότε εικονοποιία, έναν κόσμο πολυπρισματικό, όπως έλεγε, και λαμπερό, από όπου προέκυπτε και το γενετικό βάθος του πολιτισμού και της ευαισθησίας του. Τον αντίκρισε μέσα στη διαφάνεια και το φως ονομάζοντας τις αισθήσεις που αποκόμιζε «ηλιακή μεταφυσική» η οποία παρέπεμπε στον Εμπεδοκλή. Σε μεγάλο βαθμό αντιλαμβανόταν το φως όπως και ένας άλλος κορυφαίος συγγραφέας της Μεσογείου, ο Αλμπέρ Καμύ.

  • Εγραφε στο γραφείο του Σολωμού

 

Οι αντίπαλοί του τον κατηγόρησαν ότι υπήρξε ποιητής «της χαράς» που αδιαφορούσε για τον ανθρώπινο πόνο. Την απάντησή του την έδωσε στας δυσμάς του βίου του, στα συγκλονιστικά Ελεγεία της Οξώπετρας, όπου «συναντά» τρεις μεγάλους γερμανόφωνους ποιητές: τον Χέλντερλιν, τον Νοβάλις και τον Ρίλκε, κάτω όμως από τον ιερό ίσκιο του κορυφαίου έλληνα ρομαντικού: του Διονύσιου Σολωμού. Ας θυμηθούμε πως ο Ελύτης, που δεν τον ένοιαζε να ζει σε ένα μικρό διαμέρισμα πενήντα τετραγωνικών μέτρων, απολάμβανε τη μέγιστη χαρά να κατέχει και να γράφει στο γραφείο του Σολωμού.

Στον πόλεμο της Αλβανίας η Ελλάδα κινδύνευσε να χάσει έναν από τους κορυφαίους της ποιητές του 20ού αιώνα. Ο Ελύτης στάλθηκε ως έφεδρος ανθυπολοχαγός τον Δεκέμβριο του 1940 στην πρώτη γραμμή και τον Φεβρουάριο της επόμενης χρονιάς μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο των Ιωαννίνων με σοβαρότατο κρούσμα κοιλιακού τύφου. Στη διάρκεια της Κατοχής και μετά την απελευθέρωση συνέχισε να γράφει ποιήματα και δοκίμια. Αλλά μετά το δεύτερο βιβλίο του, τον Ηλιο τον πρώτο (1943) δεν εξέδωσε βιβλίο ως το 1959. Ο,τι είχε ως τότε κατατεθεί πήρε συνθετική μορφή στο έργο που θα τον κατέτασσε σχεδόν αμέσως στη χορεία των μεγάλων ποιητών. Κυκλοφόρησε το Αξιον εστί, έργο περίπλοκης αρχιτεκτονικής, τριαδικό στη δομή του, όπου συνυπάρχουν και συνομιλούν τρεις περίοδοι του ελληνισμού: ο αρχαίος κόσμος, το Βυζάντιο και η σύγχρονη Ελλάδα.

Η μεγαλειώδης σύνθεση με έναν λόγο υπερυψωμένο προέβαλλε οραματικά μια Ελλάδα η οποία έβγαινε από το σκοτάδι της Ιστορίας στο φως του παρόντος όπου, κατά τον ίδιο, η κορυφογραμμή των ελληνικών βουνών έμοιαζε με το σχήμα του Παρθενώνα και τα βουνά, οι εκκλησίες και οι αρχαίοι ναοί ήταν «σχήματα του ουρανού».

Το Αξιον εστί ενέπνευσε στον Μίκη Θεοδωράκη το πιο σπουδαίο μουσικό του έργο. Θα έλεγε κανείς πως ο συνθέτης στην πιο ευτυχισμένη του στιγμή κατάφερε να απελευθερώσει τη μουσική που περιείχε το έργο του Ελύτη και ταυτοχρόνως να δημιουργήσει το δικό του.

  • Απείχε της «δημόσιας ζωής»

Στα χρόνια που ακολούθησαν ο ποιητής συνέχισε να γράφει αλλά και να απέχει από αυτό που αποκαλούμε δημόσια ζωή. Πέραν των πολύ στενών του φίλων έβλεπε ελάχιστους. Το 1969, δύο χρόνια μετά την επιβολή της δικτατορίας των συνταγματαρχών, έφυγε για το Παρίσι γιατί, όπως είπε αργότερα, στην Ελλάδα δεν μπορούσε πια να γράψει. Εκεί ξαναβρήκε το νήμα που είχε κοπεί.

Επιστρέφοντας το 1971 άρχισε να εκδίδει ένα βιβλίο σχεδόν κάθε δύο χρόνια. Η φήμη του είχε περάσει από καιρό τα ελληνικά σύνορα και η απονομή του Νομπέλ το 1978 απλώς το επιβεβαίωνε. Αλλά ενώ άλλοι ποιητές μετά το Νομπέλ δεν έγραψαν σημαντικά έργα, δύο από τα πιο σπουδαία βιβλία του Ελύτη ανήκουν σε αυτή την όψιμη περίοδο της ποιητικής δημιουργίας: το Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου (1984) και τα Ελεγεία της Οξώπετρας (1991).

Ποιητής που στα ογδόντα του χρόνια να έχει γράψει μείζονα έργα δεν υπάρχει στα παγκόσμια Γράμματα- με εξαίρεση τον Γκαίτε. Ο «ευτυχισμένος» Ελύτης, όπως τον είχαν κατηγορήσει οι αντίπαλοί του, τους έδειχνε τώρα τη Σελήνη, που την παρουσίαζε ως την αθέατη πλευρά του ήλιου. Αν ζούσε σήμερα θα γινόταν εκατό ετών αλλά θα παρέμενε νέος αποδεικνύοντας ότι η ποίηση είναι τέχνη της νεότητας ακόμη και στο βαθύτερο γήρας.

 
Leave a comment

Posted by on January 3, 2011 in ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

 

Tags:

Ο αρχιτέκτονας της «στοχαστικής μουσικής»

  • ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

  • 10 χρόνια από τον θάνατο του Ιάννη Ξενάκη

  • ΙΣΜΑ Μ. ΤΟΥΛΑΤΟΥ | Παρασκευή 31 Δεκεμβρίου 2010

Tον Σεπτέμβριο του 1978 ο Ιάννης Ξενάκης ήρθε στην Ελλάδα για την παρουσίαση ενός από τα περίφημα «Πολύτοπά» του, αυτού των Μυκηνών. Εδωσε τότε μια συνέντευξη όπου μεταξύ άλλων τον ρώτησαν τι θα ήθελε να πει στους έλληνες καλλιτέχνες: «Να δουλέψουν πρωτοποριακά. Να δημιουργήσουν έργα παγκόσμιας σημασίας. Μονάχα έτσι μπορούν να σταθούν. Χρειάζονται κότσια και δύναμη…» απάντησε εκείνος. Δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του συνθέτη, οι παραινέσεις του εκείνες ακούγονται εντυπωσιακά επίκαιρες. Ωστόσο είναι αλήθεια ότι στο μεσοδιάστημα ελάχιστοι υπήρξαν εκείνοι οι οποίοι ανταποκρίθηκαν σ΄ αυτές και κατάφεραν να συναγωνιστούν τον ίδιο σε διεθνή εμβέλεια.

  • Μουσική και μαθηματικά

Από τους συνθέτες που «σφράγισαν» το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα, ο Ξενάκης κατόρθωσε να αρθρώσει μια πολύ προσωπική και ταυτόχρονα πρωτοποριακή γλώσσα συσχετίζοντας τη μουσική και την αρχιτεκτονική με τα μαθηματικά και τη φυσική μέσω της χρησιμοποίησης μοντέλων από τη θεωρία των συνόλων, τη θεωρία των πιθανοτήτων, τη θερμοδυναμική. Ωστόσο πολλές φορές τα μαθηματικά ήταν απλώς το πρόσχημα μιας ελεύθερης και ταυτόχρονα μοναχικής μουσικής γραφής. Την ίδια στιγμή ο φιλοσοφικός στοχασμός του- φοιτητής ακόμη άρχισε να μελετά τους αρχαίους έλληνες φιλοσόφους και κυρίως τον Πλάτωνα- έθεσε αποφασιστικά το αίτημα για ενότητα φιλοσοφίας, επιστήμης και τέχνης συνεισφέροντας στον ευρύτερο προβληματισμό για την κρίση της σύγχρονης ευρωπαϊκής μουσικής στη διάρκεια των δεκαετιών 1950 και 1960.

Ο Ξενάκης επαναλάμβανε σταθερά πως δεν ήξερε τον λόγο για τον οποίο έγραφε μουσική. Η σύνθεση ήταν γι΄ αυτόν εσωτερική ανάγκη, λόγος ύπαρξης. Οπως χαρακτηριστικά είχε δηλώσει κάποτε, η μουσική ήταν γι΄ αυτόν μια μάχη την οποία προσπαθούσε να κερδίσει. «Ισως μετά τον θάνατό μου οι άνθρωποι να ενδιαφέρονται περισσότερο γι΄ αυτό που έκανα στη ζωή μου» έλεγε σε μία από τις τελευταίες συνεντεύξεις του, λίγο προτού συμπληρώσει τα 75 του χρόνια. «Αυτό όμως» προσέθετε «δεν είναι πρόβλημα, γιατί ούτως ή άλλως δεν μπορώ να κάνω τίποτε άλλο. Γράφω μουσική. Δεν μ΄ ενδιαφέρει τι και πότε θα γίνει αποδεκτό από το κοινό»

  • Από την ΕΠΟΝ στο Παρίσι

 

Ο Ιάννης (Γιάννης) Ξενάκης γεννήθηκε το 1922 στη Βράιλα της Ρουμανίας. Ηταν ο μεγαλύτερος γιος του Κλέαρχου Ξενάκη, εμπόρου με καταγωγή από την Εύβοια, και της Φωτεινής Παύλου, η οποία καταγόταν από τη Λήμνο. Παρ΄ όλο που έχασε τη μητέρα του πολύ μικρός, σε ηλικία πέντε ετών, πρόλαβε να κληρονομήσει από εκείνη την αγάπη της για τη μουσική. Τα πρώτα μαθήματα αρμονίας και πιάνου τα πήρε στην Αναργύρειο και Κοργιαλένειο Σχολή Σπετσών, όπου τον έστειλε ο πατέρας του να φοιτήσει μαζί με τα δύο μικρότερα αδέλφια του, τον Ιάσονα και τον Κοσμά.

Μερικά χρόνια αργότερα, το 1938, με τακινήθηκε στην Αθήνα προκειμένου να προετοιμαστεί για να δώσει εξετάσεις στο Πολυτεχνείο. Παράλληλα, βέβαια, συνέχιζε να σπουδάζει μουσική και έκανε μάλιστα τις πρώτες συνθετικές απόπειρές του. Από τότε κιόλας είχε αρχίσει να ενδιαφέρεται για τη σχέση της με τα μαθηματικά. Το 1940 κατόρθωσε να εισαχθεί στο Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών του Μετσοβίου συνδυάζοντας με την επιλογή αυτή τα δικά του ενδιαφέροντα (μουσική, μαθηματικά, φυσική) με τα σχέδια του πατέρα του να τον στείλει στη Βρετανία να σπουδάσει ναυπηγική. Την ίδια χρονιά έγινε μέλος του- παράνομου τότε- Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας και το 1943 γραμματέας της ΕΠΟΝ Πολυτεχνείου και καθοδηγητής του λόχου «Λόρδος Βύρων». Κατά τη συμμετοχή του στα Δεκεμβριανά υπέστη σοβαρό τραυματισμό από θραύσμα αγγλικής οβίδας, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα την απώλεια του αριστερού του ματιού και την παραμόρφωση της αριστερής πλευράς του προσώπου του.

Με την ολοκλήρωση των σπουδών του στην Αθήνα- με πολλές δυσκολίες, είναι αλήθεια, λόγω της αντιστασιακής δράσης του- και φοβούμενος την εξορία στη Μακρόνησο, δραπέτευσε στην Ιταλία και από εκεί με τη βοήθεια ιταλών κομμουνιστών κατάφερε να φθάσει στο Παρίσι, την πόλη η οποία έμελλε να αποτελέσει τη βάση του στο υπόλοιπο της ζωής του.

  • Ο Λε Κορμπιζιέ και η Φρανσουάζ

Στη γαλλική πρωτεύουσα ο Ξενάκης συνεργάστηκε με τον αρχιτέκτονα Λε Κορμπιζιέ και παράλληλα αναζητούσε τον κατάλληλο δάσκαλο για να συνεχίσει τα μαθήματα σύνθεσης. Τελικά, ύστερα από περιπέτειες και συγκρούσεις, βρήκε διέξοδο στο πρόσωπο του Ολιβιέ Μεσιάν, ο οποίος τον συμβούλευσε: «Είσαι σχεδόν 30 ετών, έχεις την τύχη να είσαι Ελληνας, αρχιτέκτονας και με γνώσεις εφαρμοσμένων μαθηματικών. Εκμεταλλεύσου τα αυτά. Χρησιμοποίησέ τα στη μουσική σου». Την περίοδο που παρακολουθούσε μαθήματα με τον Μεσιάν γνώρισε τη μελλοντική σύζυγό του Φρανσουάζ, με την οποία παντρεύτηκαν το 1953 και απέκτησαν μία κόρη.

Από το 1960 και μετά ο Ξενάκης αφιερώθηκε αποκλειστικά στη σύνθεση. Είχε προηγηθεί, το 1955, η παρουσίαση του έργου του «Μεταστάσεις», το οποίο προκάλεσε αίσθηση και σηματοδότησε την έναρξη της λεγόμενης «στοχαστικής μουσικής»: με τον όρο αυτόν- ο οποίος γενικά τον γοήτευε λόγω της διττής του σημασίας, φιλοσοφικής και μαθηματικής – ο συνθέτης εννοούσε, σε αδρές γραμμές, τη μεταφορά στη μουσική των μαθηματικών θεωριών που σχετίζονται με τους νόμους των πιθανοτήτων αλλά και άλλων μαθηματικών κανόνων οι οποίοι περιγράφουν μαζικά φαινόμενα. Παρ΄ ότι ο δρόμος στον οποίο βάδισε δεν ήταν χωρίς δυσκολίες, από τη δεκαετία του ΄60 και μετά η φήμη του άρχισε να εξαπλώνεται με γοργούς ρυθμούς σε όλον τον κόσμο. Δεν θα ήταν υπερβολή αν πει κανείς ότι το όνομά του έγινε ταυτόσημο της σύγχρονης μουσικής. Αφησε την τελευταία του πνοή τα ξημερώματα της 4ης Φεβρουαρίου 2001, σε ηλικία 78 ετών, έχοντας προηγουμένως αντιμετωπίσει μακροχρόνια προβλήματα υγείας. Σύμφωνα με επιθυμία του ιδίου, η σορός του αποτεφρώθηκε.

 
Leave a comment

Posted by on January 3, 2011 in ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

 

Tags: