RSS

Category Archives: Στάλιν Ιωσήφ

Η επίμονη σκιά ενός «συμφώνου (μη;) επιθέσεως»

Σκηνή από την ταινία «Κατίν» του Αντρέι Βάιντα

  • Χάγκεν Φλάισερ | Το Βήμα | Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009

Οταν στις 21.8.1939 ο υπουργός Εξωτερικών της ναζιστικής Γερμανίας Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ έφτασε στη Μόσχα για μπίζνες με τον ιδεολογικό αντίποδα, ο Στάλιν πρόσκαιρα μόνο φρέναρε τη διαχυτικότητα του ναζί επισκέπτη: «Μήπως πρέπει να υπολογίσουμε περισσότερο την κοινή γνώμη; Χρόνια τώρα έχουμε περιλούσει οι μεν τους δε με κουβάδες σκατά…». Γρήγορα όμως οι δύο πλευρές ξεπέρασαν τις όποιες αναστολές και προχώρησαν στο δούναι-λαβείν του συμφώνου της 23ης Αυγούστου.

Αλλωστε, η εκατέρωθεν λογοκρισία δεν επέτρεπε να εκδηλωθεί η έκπληξη για την απρόσμενη προσέγγιση στους άμεσα εμπλεκόμενους λαούς, προβάλλοντας μάλιστα την «αντιπλουτοκρατική» συνιστώσα των δύο καθεστώτων, όταν ύστερα από μια εβδομάδα ο Χίτλερ εξαπέλυσε τον Πόλεμο- κατά της Πολωνίας και εμμέσως κατά της Δύσης. Αλλά και μετά τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ, η επίσημη κομμουνιστική ιστοριογραφία επέμενε για δεκαετίες στο επιχείρημα της ρεαλπολιτίκ, ότι δηλαδή ο Στάλιν έπρεπε να κερδίσει χρόνο (και χώρο) για την αναπόφευκτη σύγκρουση. Μόλις το 1989, επί Γκορμπατσόφ, το σοβιετικό κοινοβούλιο παραδέχθηκε και κατήγγειλε την ύπαρξη μυστικού πρωτοκόλλου που κανόνισε τα της «μοιρασιάς» του ενδιάμεσου χώρου μεταξύ Γερμανίας και ΕΣΣΔ.

Πικρή θύμηση

Στις χώρες που το 1939/40 είχαν πέσει θύματα σοβιετικής εισβολής (με γερμανική «εξουσιοδότηση»), σε πείσμα της καθεστωτικής τάξης και ιστοριογραφίας η μνήμη λειτουργούσε καλύτερα. Ανεδύθη μάλιστα- επωφελούμενη από την περεστρόικααπό το underground στην επιφάνεια, καταλύοντας την πειθαρχημένη συνοχή του ανατολικού μπλοκ και της ίδιας της ΕΣΣΔ. Οι Πολωνοί δεν έκρυβαν πια την πικρή θύμηση (συχνά κληρονομημένη) ότι εκτός από την επίσημη αποφράδα μέρα της ναζιστικής εισβολής, την 1η Σεπτεμβρίου, υπήρχε και δεύτερη: η 17η Σεπτεμβρίου, επέτειος της «πισώπλατης» σοβιετικής εισβολής και της κατάληψης της μισής χώρας. Δημοσίως πλέον κατήγγειλαν ότι ο επακόλουθος αποδεκατισμός της πολωνικής «αστικής ελίτ» στο Κατίν (και αλλού), η σφαγή 22.000 αξιωματικών και διανοουμένων είχε διαπραχθεί με προσωπική εντολή του Στάλιν και δεν αποτελούσε ένα ακόμα έγκλημα των γερμανών κατακτητών, όπως η κομμουνιστική προπαγάνδα διατυμπάνιζε επί μισόν αιώνα. (Σε πρόσφατη δημοσκόπηση, η πλειοψηφία των Πολωνών εμφανίζεται να θεωρεί τους δύο μεγάλους γείτονές της εξίσου ενόχους για το ξέσπασμα του Πολέμου. Στις βαλτικές δημοκρατίες, όπου ο αγώνας για την ανάκτηση της ανεξαρτησίας εισήλθε σε αποφασιστική καμπή ήδη από το 1987/89, με τις μαζικές εκδηλώσεις κατά του συμφώνου Μολότοφ- Ρίμπεντροπ, η μεγάλη πλειοψηφία θεωρεί τους ναζί ως «μη χείρον»…)

Οπως ο Γκορμπατσόφ το 1990, έτσι και οι διάδοχοί του παραδέχτηκαν το (τρόπον τινά «προσωποπαγές»!) έγκλημα του Στάλιν στο Κατίν επιμένοντας όμως πως «η δημοκρατική Ρω σία ουδεμία ευθύνη» φέρει για τα «παλαιά». Ετσι η Μόσχα δεν συνέβαλε στην πλήρη διαλεύκανση και δεν προέβη σε επίσημη απολογία (όπως ζητούν και σήμερα 87% των Πολωνών) φοβούμενη μήπως ενισχύσει τις αξιώσεις για αποζημιώσεις. Ακόμη πιο επίμονη ήταν η άρνηση της Μόσχας να παραδεχθεί μακιαβελικές προθέσεις πίσω από τη σύναψη του συμφώνου Μολότοφ- Ρίμπεντροπ, ή να του αποδοθεί καταλυτικός ρόλος (δίνοντας δηλαδή «πράσινο φως» στον Χίτλερ να εξαπολύσει τον Πόλεμο). Επανειλημμένα, ο Πούτιν χαρακτήριζε το σύμφωνο αναγκαία και θεμιτή κίνηση της ΕΣΣΔ για να σιγουρέψει «τα συμφέροντα και την ασφάλειά της στα δυτικά σύνορα». Του απέδιδε δηλαδή «σταθεροποιητική» σημασία, όπως έκανε και σχετικά με τη διασυμμαχική μοιρασιά της Ευρώπης στη Γιάλτα, που επίσης αποτελεί ανάθεμα για τους «μικρούς» της Ανατολικής Ευρώπης.

Αμοιβαίες εντάσεις

Οι αμοιβαίες εντάσεις εκδηλώνονται κυρίως με αφορμή επετειακές εορτές άμεσα συνδεδεμένες με τον Πόλεμο. Ορισμένοι αρχηγοί των γειτονικών κρατών αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στις σοβιετικού τύπου μεγαλειώδεις εορταστικές εκδηλώσεις της 9ης Μαΐου 1995 και 2005 για την 50ή και 60ή επέτειο αντίστοιχα της αντιφασιστικής νίκης- για να μη νομιμοποιήσουν την «απελευθέρωσή» τους από τον Κόκκινο Στρατό που την έβλεπαν απλώς ως αλλαγή δυνάστη. Στις βαλτικές χώρες οι 32 τόποι μνήμης που τιμούσαν τους υπερασπιστές του Στάλινγκραντ ξηλώθηκαν ή άλλαξαν χαρακτήρα, ενώ η σχεδιαζόμενη απομάκρυνση (και τελικά μεταφορά) του «μπρούντζινου στρατιώτη» στο Τάλιν τον Μάιο του 2007 σηματοδοτούσε πολεμικό κλίμα μεταξύ Εσθονίας και Ρωσίας. Σε τέτοιες συγκυρίες οι εταίροι της πρώτης στην ΕΕ εμπλέκονται αναπόφευκτα, αν και με ποικίλλουσα ένταση, αφού ολοφάνερα τα νέα κράτη, με ισχυρά εθνικιστικά-λαϊκιστικά κινήματα, εκμεταλλεύονται το ασφαλές λιμάνι της Δύσης (ΕΕ/ΝΑΤΟ) για να προκαλέσουν τη ρωσική αρκούδα στο ευαίσθητο μέτωπο της Ιστορίας. Η απαιτούμενη κοινοτική αλληλεγγύη παρέχεται δύσκολα, όταν τα βαλτικά κράτη απαγορεύουν στους εγχώριους βετεράνους του Κόκκινου Στρατού να φορούν τα διακριτικά τους σύμβολα και παράσημα ενώ τιμούν έμπρακτα τους ένοπλους συνεργάτες των Γερμανών ως μάρτυρες του αγώνα για την ανεξαρτησία! Το τελευταίο φαινόμενο ανθεί άλλωστε και σε άλλα πρώην «σοσιαλιστικά» κράτη.

Ημέρα μνήμης

Το 2008 η μεγάλη πλειοψηφία των κρατών-μελών της ΕΕ απέρριψε τη βαλτική- πολωνική πρόταση να ποινικοποιηθεί μαζί με την άρνηση του Ολοκαυτώματος και η άρνηση των κομμουνιστικών εγκλημάτων. Τον περασμένο Ιούλιο όμως η Κοινοβουλευτική Σύνοδος του ΟΑΣΕ δέχθηκε την εξομοίωση ναζισμού και σταλινισμού υιοθετώντας λιθουανική πρόταση περί ανακήρυξης της «αμαρτωλής» 23ης Αυγούστου ως ημέρα μνήμης των θυμάτων των δύο καθεστώτων.

Ηδη από τον περασμένο Μάιο ο ρώσος πρόεδρος Μεντβέντεφ προετοίμασε αντεπίθεση, ιδρύοντας επιτροπή με τον οργουελιανό τίτλο «κατά της παραχάραξης της Ιστορίας εις βάρος των ρωσικών συμφερόντων». Μέλος της Επιτροπής επισήμανε ότι τα εδάφη για τα οποία έγινε λόγος στις 23.8.1939 «ανήκαν ανέκαθεν ως επαρχίες στη ρωσική αυτοκρατορία», ενώ οι Πολωνοί δεν έπρεπε να παριστάνουν τα αθώα θύματα, αφού από το 1934 συνωμοτούσαν με τους ναζί σε επιθετικά σχέδια κατά της ΕΣΣΔκαταγγελία που μερικώς επιβεβαιώνεται από γερμανικές πηγές. ΜΜΕ και αξιωματούχοι της Ρωσίας ανέλυαν (και πάλι) ότι ο Στάλιν δεν είχε άλλη επιλογή εξαιτίας της φιλοναζιστικής στάσης των δυτικών Δυνάμεων με αποκορύφωμα το αισχρό σύμφωνο του Μονάχου (1938). Υπενθύμισαν μάλιστα ότι τότε και η ίδια η Πολωνία «άρπαξε» ένα κομμάτι από το έδαφος της Τσεχοσλοβακίας.

Οσα δεν βόλευαν

Μέσα σε αυτό το δυσοίωνο κλίμα έγινε η πρώτη επίσκεψη του Πούτιν ύστερα από επτά χρόνια στη γειτονική Πολωνία- με αφορμή την 70ή επέτειο της γερμανικής εισβολής. Ο λόγος της καγκελαρίου Μέρκελ δεν παρουσίασε εκπλήξεις: απολογήθηκε για τη γερμανική επίθεση που προκάλεσε «αμέτρητα δεινά για όλο τον κόσμο». Σε ένα υστερόγραφο κατονόμασε, βέβαια, και τον ξεριζωμό 12 εκατ. Γερμανών από τα πρώην γερμανικά εδάφη ως μια «αδικία», υποσχόμενη όμως ότι η Γερμανία ποτέ δεν θα απομόνωνε το γεγονός αυτό από το αιτιολογικό πλαίσιο. Ο Πούτιν, απρόσμενα συμφιλιωτικός, ζήτησε να μελετηθούν κι άλλο οι αιτίες του πολέμου, κάνοντας λόγο για «τεράστια σφάλματα από όλες τις πλευρές». Καταδίκασε «ανεπιφύλακτα» το σύμφωνο Ρίμπεντροπ- Μολότοφ ως «ηθικά απαράδεκτο», όπως άλλωστε όλες τις συμφωνίες με τους ναζί… Στο τέλος εξέφρασε την ελπίδα- όπως και η Μέρκελ και ο πολωνός πρόεδροςνα μην καταντήσει η Ιστορία παλίμψηστο όπου όλοι ξαναγράφουν όσες σελίδες δεν τους βόλευαν. Και οι τρεις ρήτορες, μάλλον, είχαν κάτι διαφορετικό στον νου…

Το παρελθόν έχει μέλλον.

Πρβλ. σχετικά: Χάγκεν Φλάισερ, Οι Πόλεμοι της μνήμης. Ο Β ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στη δημόσια ιστορία, Αθήνα, Εκδόσεις Νεφέλη, 2008

  • Ο κ. Χάγκεν Φλάισερ είναι καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Advertisements
 

Ο πόλεμος για τον Πόλεμο

  • Η Ρωσία υπερασπίζεται το παρελθόν της

  • Marie Jego | Το Βήμα | Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009

«Πόσο θα κρατήσει ο μήνας του μέλιτος;». Σκίτσο του Κλίφορντ Μπέριμαν για το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο του 1939

Τι ήταν τελικά το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο; Ηταν η ειρηνική κίνηση ενός ηγέτη, του Στάλιν, που προσπαθούσενα κερδίσει χρόνο; Ηταν μια ανίερη συμμαχία μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν για το μοίρασμα της Πολωνίας και των κρατών της Βαλτικής; Ηταν κάτι άλλο; Εβδομήντα χρόνια μετά την υπογραφή του συμφώνου Μολότοφ- φον Ρίμπεντροπ, ένας νέος πόλεμος βρίσκεται σε εξέλιξη. Είναι ο πόλεμος των ιστορικών αφηγήσεων
για το σύμφωνο. Στον πόλεμο αυτόν πρωταγωνιστούν όχι μόνο οι ιστορικοί και οι ειδικοί του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και οι πολιτικοί. Οι Ρώσοι, που το 1989 είχαν καταδικάσει το σύμφωνο ως «μη συνεπές προς τις αρχές του λενινισμού», επιχειρούν τώρα να το υπερασπιστούν. Σύμφωνα με τη ρωσική αφήγηση, η ευθύνη για το ξέσπασμα του πολέμου βαρύνει την Πολωνία. Το αίτιο ήταν μια πολωνική μηχανορραφία που υποστηρίχθηκε
από τους Βρετανούς, ενώ οι διεκδικήσεις του Χίτλερ επί της Πολωνίας ήταν μετριοπαθείς και κάπως δικαιολογημένες. Σύμφωνα με την πολωνική αφήγηση, η Πολωνία αντιστάθηκε και πολέμησε τους Γερμανούς όσο καμία άλλη χώρα και η Βαρσοβία υπέστη τις μεγαλύτερες καταστροφές από οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Οσο για τη Γερμανία, η ευθύνη για τον πόλεμο ίσως να μη βαρύνει αποκλειστικά τους Γερμανούς.

H Μόσχα επιχειρεί να αποκαταστήσει τη μνήμη του Ιωσήφ Στάλιν και του κόκκινου στρατού που νίκησε τους ναζιστές, με αφορμή την 70ή επέτειο από την υπογραφή του συμφώνου μη επίθεσης των υπουργών Εξωτερικών της τότε Σοβιετικής Ενωσης Βιατσεσλάβ Μιχαήλοβιτς Μολότοφ και του γερμανού ομολόγου του Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ.

Ωστόσο αυτή η εκστρατεία υπέρ του σοβιετικού παρελθόντος υποθηκεύει τις προσπάθειες αναθέρμανσης των σχέσεων της Ρωσίας με τη Δύση αλλά και τους γείτονές της, δηλαδή τις βαλτικές χώρες και την Πολωνία.

Το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο πουυπεγράφη στις 23 Αυγούστου 1939 στη Μόσχα μετετράπη σύντομα σε μια συμφωνία που χώριζε την Ευρώπη σε σφαίρες επιρροής. Η Πολωνία θα χωριζόταν έτσι στη μέση ενώ η Λετονία, η Εσθονία και η Φινλανδία περνούσαν στη σοβιετική σφαίρα επιρροής σύμφωνα με το μυστικό συμπληρωματικό πρωτόκολλο. Το ίδιο κείμενο θεωρήθηκε αργότερα ότι δεν ταίριαζε σε μια αντιιμπεριαλιστική δύναμη όπως η Σοβιετική Ενωση η οποία έπειτα από πενήντα χρόνια ύπαρξης ηρνείτο ουσιαστικά τον εαυτό της. Στις 24 Δεκεμβρίου 1989 το σοβιετικό κοινοβούλιο καταδίκασε το σύμφωνο ως «μη συνεπές με τις αρχές του λενινισμού». Ομως ήταν το ίδιο ψήφισμα που οδήγησε αμέσως μετά στη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης.

Ο Πούτιν έχει καταστήσει σαφές ότι η σημερινή Ρωσία είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη του Γκορμπατσόφ και την Περεστρόικα. Η «πατριωτική ιντελιγκέντσια» υπερασπίζεται ανοικτά το σύμφωνο καθώς αυτό καθυστέρησε την είσοδο της χώρας στον πόλεμο κατά δύο χρόνια. «Ηταν μια ιδιοφυής πρωτοβουλία του Στάλιν διότι ας μην ξεχνάμε ότι μετά τη συνωμοσία του Μονάχου το 1938 η Σοβιετική Ενωση βρέθηκε απομονωμένη από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές δυνάμεις» επισημαίνει ο ρώσος βουλευτής Γιούρι Κβιτσίνσκι. Στο ίδιο πνεύμα και οι εκτιμήσεις ενός πολιτικού αναλυτή που τυγχάνει και εγγονός του τότε υπουργού Εξωτερικών. «Παρά τα λάθη που είχε διαπράξει η σοβιετική ηγεσία (ο Μολότοφ) ποτέ δεν έθεσε υπό αμφισβήτηση το Σύμφωνο» δηλώνει σήμερα ο Βιασετσλάβ Νικόνοφ επικαλούμενος όσα του είχε εξομολογηθεί ο παππούς του.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η υπεράσπιση του συμφώνου έχει μετατραπεί σε λεκτική επίθεση εναντίον της Πολωνίας και της στάσης που ακολούθησε τότε. «Η Πολωνία θα μπορούσε να είχε αποφύγει τη χιτλερική επίθεση αν δεχόταν να παραχωρήσει την περιοχή του Γκντανσκ συνάπτοντας συμφωνία με τη Γαλλία, τη Βρετανία και τη Σοβιετική Ενωση» εκτιμά ο ιστορικός Πάβελ Ντανίλιν. «Η είσοδος των σοβιετικών στρατευμάτων στις 17 Σεπτεμβρίου δεν ήταν επίθεση αλλά μια επιχείρηση υπεράσπισης του πληθυσμού ενός κράτους το οποίο είχε πάψει να υπάρχει» προσθέτει.

Η προσάρτηση μέρους της Πολωνίας δικαιολογείται απόλυτα από τους σύγχρονους ιστορικούς. «Τα εδάφη που βρίσκονταν στη σοβιετική σφαίρα επιρροής αποτελούσαν μέρος της παλαιάς ρωσικής αυτοκρατορίας » δηλώνει στο κρατικό τηλεοπτικό κανάλι RΤR η ιστορικός Ναταλία Ναροτσίτσκαγια, δηλωμένη θαυμάστρια του Στάλιν.

Διαφορετική είναι η στάση ενός άλλου ιστορικού που επισημαίνει τον κίνδυνο από την υιοθέτηση αυτής της άποψης. «Κάτι τέτοιο δικαιολογεί την προσάρτηση εδαφών γειτονικών χωρών. Με τα σημερινά δεδομένα η λογική των προσκείμενων στο Κρεμλίνο επιστημόνων θα μπορούσε να θέσει υπό αμφισβήτηση την εδαφική ακεραιότητα των κρατών που προήλθαν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης» εξηγεί ο Νικίτα Πετρόφ που εργάζεται για λογαριασμό της Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης Μemorial.

«Ο κόσμος εξακολουθεί να πιστεύει ότι ο σοβιετικός στρατός εισέβαλε στην Πολωνία το 1939 προς όφελος του πολωνικού λαού. Το ίδιο πιστεύεται και σε ό,τι αφορά την Αμπχαζία και τη Νότια Οσετία» υποστηρίζει ο ρώσος ιστορικός.

Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση το 61% των Ρώσων αγνοεί εντελώς το γεγονός της εισβολής του Κόκκινου Στρατού στην Πολωνία λίγες εβδομάδες μετά την υπογραφή του Συμφώνου.

Μέσα σε αυτό το κλίμα πραγματοποιείται η επίσκεψη του Βλαντίμιρ Πούτιν στη Βαρσοβία για την τελετή μνήμης από την έναρξη του Β Δ Παγκοσμίου Πολέμου 70 χρόνια πριν. Αυτό που περιμένει η ηγεσία της Πολωνίας είναι η αποκατάσταση της μνήμης των 26.000 στρατιωτικών που θανατώθηκαν στο Κατίν της Λευκορωσίας από τη ρωσική μυστική υπηρεσία ΝΚDV, δηλαδή την τότε ΚGΒ. Η Ρωσία η οποία κατά τη σοβιετική περίοδο ισχυριζόταν ότι είχαν εκτελεστεί από τους ναζιστές έχει πλέον παραδεχθεί την ιστορική αλήθεια χωρίς όμως να αποκαταστήσει ηθικά τους δολοφονηθέντες Πολωνούς.

Η σημερινή Ρωσία ζει όμως στον πυρετό του πατριωτισμού, ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο του Καυκάσου το καλοκαίρι του 2008. «Το λεξιλόγιο που χρησιμοποιείται από τα μέσα ενημέρωσης θυμίζει ποδόσφαιρο καθώς η Ρωσία περιγράφεται ως σημαντικός παίκτης στην περιοχή. Ομως το σκορ αυτού του παιχνιδιού μετριέται σε ανθρώπινες ζωές και αυτό δεν το λαμβάνει κανείς υπόψη. Αυτό είναι ενδεικτικό της σημερινής Ρωσίας» συμπεραίνει ο κ. Πετρόφ.

 

Ραντεβού με την ιστορία

Ραντεβού με την ιστορία
  • H πρώτη επίσημη επίσκεψη του Ομπάμα στην Ευρώπη μας προκαλεί να θυμηθούμε τις σημαντικότερες συναντήσεις ηγετών τον τελευταίο αιώνα. Αυτές που καθόρισαν -εν πολλοίς- τον κόσμο όπως τον ξέρουμε. Ο νέος αμερικανός Πρόεδρος μέσα σε λίγα εικοσιτετράωρα θα συναντηθεί με τους ηγέτες των είκοσι ισχυρότερων κρατών του πλανήτη (G-20) στο Λονδίνο, θα λάβει μέρος στην επετειακή Σύνοδο του ΝΑΤΟ στα γαλλογερμανικά σύνορα για τη συμπλήρωση 60 χρόνων από την ίδρυση της Συμμαχίας, θα επισκεφθεί το Παρίσι και το Βερολίνο, θα εκπροσωπήσει τη χώρα του στη συνάντηση Ευρωπαϊκής Ενωσης ? ΗΠΑ στην Πράγα και θα κάνει την πρώτη του επίσκεψη σε μουσουλμανική χώρα, την Τουρκία.
  • Αν κάποια από αυτές τις συναντήσεις θα αποδειχθεί ιστορική, θα το δείξει το μέλλον. Το παρελθόν, πάντως, βρίθει ιστορικών συναντήσεων πανίσχυρων ηγετών που διαμόρφωσαν εν πολλοίς τις γεωπολιτικές ισορροπίες στον σύγχρονο κόσμο και επηρέασαν φυσικά και τη θέση της Ελλάδας σ’ αυτόν.

Ανδρέας Παπανδρέου - Τουργκούτ Οζάλ

Ανδρέας Παπανδρέου – Τουργκούτ Οζάλ

Ελευθέριος Βενιζέλος – Κεμάλ Ατατούρκ
30.10.1930, Αγκυρα, Τουρκία

  • Ο Βενιζέλος είχε χαρακτηρίσει το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας, Ουδετερότητας, Συνδιαλλαγής και Διαιτησίας του 1930 που υπεγράφη στην Τουρκία από τον ίδιο και τον Κεμάλ Ατατούρκ ως «το μεγαλύτερο πολιτικό έργο» του. Οι όροι του Συμφώνου ήταν σαφώς ευνοϊκοί για την Τουρκία, αλλά με δεδομένο το αιματηρό παρελθόν στη Μικρά Ασία, η Αθήνα επιχειρούσε μια αναγκαία και ρεαλιστική προσέγγιση.
  • Το Σύμφωνο έθεσε τη βάση για την υπογραφή του Συμφώνου Εγκάρδιας Συνεννόησης, το 1933, με το οποίο κατοχυρωνόταν το απαραβίαστο των κοινών συνόρων. Είχε ξεκινήσει η ελληνοτουρκική φιλία, η οποία ωστόσο έμελλε να διαταραχθεί κατ΄ επανάληψη εξαιτίας της τουρκικής επιθετικότητας, με αποκορύφωμα την εισβολή στην Κύπρο, το 1974. Η πρωτοβουλία του Βενιζέλου, αν και γνώρισε έντονη κριτική, υπήρξε το θεμέλιο της προσέγγισης των δύο χωρών και είχε ως βάση την επιδίωξη αποκατάστασης των σχέσεων με τους γείτονες.

Φραγκλίνος Ρούσβελτ – Ουίνστον Τσόρτσιλ – Ιωσήφ Στάλιν

Διάσκεψη Γιάλτας:  4-11.2.1945, Γιάλτα, ΕΣΣΔ

  • Οι ηγέτες των ΗΠΑ, της ΕΣΣΔ και της Βρετανίας ή αλλιώς «Οι Μεγάλοι Τρεις», συγκεντρώθηκαν στην μικρή παραθαλάσσια πόλη της Κριμαίας προκειμένου να αποφασίσουν για την τύχη του μεταπολεμικού κόσμου και κυρίως για την αποκατάσταση των κρατών που είχε καταλάβει η Γερμανία. Ο Ρούσβελτ είχε ζητήσει η συνάντηση να πραγματοποιηθεί στη Μεσόγειο, αλλά ο Στάλιν επέμεινε ότι οι γιατροί του δεν επέτρεπαν μεγάλο ταξίδι.
  • Η Διάσκεψη έχει αποτυπωθεί στην παγκόσμια ιστορική συνείδηση ως -ίσως- η σημαντικότερη αναμέτρηση δυνάμεων. Κάθε χώρα προσήλθε στις διαπραγματεύσεις με δική της ατζέντα, ενώ στο επίκεντρο βρέθηκε το μέλλον των ανατολικών χωρών και βεβαίως ο έλεγχος της Γερμανίας. Εκεί επισημοποιήθηκε η πρόθεση για τη δημιουργία του Ο.Η.Ε. Ανάλογη της κρισιμότητας και της ατμόσφαιρας μυστηρίου της Διάσκεψης υπήρξε και η φημολογία που την ακολούθησε. Μεταξύ άλλων λέγεται ότι ο Τσόρτσιλ σημείωσε σε χαρτοπετσέτα τις σφαίρες επιρροής του κόσμου και, σε μια σχεδόν τυχαία κίνηση του μολυβιού, ενέταξε την Ελλάδα στη Δύση.

Τζον Φ. Κένεντι – Νικiτα Χρουστσόφ
3-4.6.1961, Βιέννη, Αυστρία

  • Ο Κένεντι είχε μόλις κερδίσει τις εκλογές από τον Νίξον, ενώ ο συνομιλητής του είχε διαδεχθεί τον Στάλιν από το 1953. Ο Χρουστσόφ αντιμετώπισε, λοιπόν, τη συνάντηση ως ευκαιρία προκειμένου να επιβληθεί στον «άπειρο» Αμερικανό ομόλογό του, ο οποίος είχε ήδη δεχθεί ένα ισχυρό πλήγμα με το φιάσκο της εισβολής στον «Κόλπο των Χοίρων», στην Κούβα. Στην ατζέντα βρίσκονταν θέματα αμοιβαίου αφοπλισμού, η κατάσταση στην Ινδοκίνα, αλλά και οι ιδεολογικές διαφορές των δύο δυνάμεων.
  • Κυρίαρχο ζήτημα αποτέλεσε το καθεστώς του Βερολίνου και η συνάντηση έμεινε στην ιστορία ως μια από τις πλέον αυτοκαταστροφικές ενέργειες των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, καθώς συνέβαλε στη δημιουργία της πιο επικίνδυνης πυρηνικής κρίσης όλων των εποχών. Οι συνεργάτες του Κένεντι κατόρθωσαν να πείσουν τον αμερικανικό Τύπο ότι ο Πρόεδρος τα πήγε πολύ καλά, αλλά αργότερα οι ίδιοι διπλωμάτες που τον συνόδευαν έλεγαν ότι είχαν σοκαριστεί από τις προσβολές που είχε εξαπολύσει ο Πρόεδρος της ΕΣΣΔ, ο οποίος είχε κάνει λόγο για έναν «πολύ ευφυή και πολύ αδύναμο» Κένεντι και άρχισε την ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου.

Ρίτσαρντ Νίξον – Λεονίντ Μπρέζνιεφ
22-31.5.1972, Μόσχα, ΕΣΣΔ

  • Η επιδείνωση των σχέσεων ΕΣΣΔ – Κίνας και η εξομάλυνση των σχέσεων Πεκίνου -Ουάσιγκτον προκάλεσαν στο Κρεμλίνο έντονη ανησυχία για το ενδεχόμενο σινοαμερικανικού συνασπισμού εναντίον της Μόσχας. Υπό αυτές τις συνθήκες ο Μπρέζνιεφ επεδίωξε την επανέναρξη συνομιλιών με τις Η.Π.Α.
  • Ο Νίξον έγινε ο πρώτος Αμερικανός Πρόεδρος που επισκέφθηκε τη Μόσχα και οι δύο ηγέτες, έπειτα από συνομιλίες διάρκειας 105 λεπτών, υπέγραψαν τη Συνθήκη Περιορισμού Στρατηγικών Οπλων, η οποία προέβλεπε ότι κάθε μία από τις δύο χώρες μπορούσε να διατηρεί έως 200 αντιβαλλιστικούς πυραύλους. Η συνάντηση σηματοδότησε τη «χαλαρή» περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Την επόμενη χρονιά, η Συμφωνία Ειρήνης των Παρισίων τερμάτισε και επίσημα την ανάμειξη των Η.Π.Α. στο Βιετνάμ, απομακρύνοντας ένα σοβαρότατο εμπόδιο από τις αμερικανορωσικές σχέσεις. Ετσι, το 1973 ο Μπρέζνιεφ ανταπέδωσε την επίσκεψη.

Ρόναλντ Ρέϊγκαν – Μιχαήλ Γκορμπατσόφ
11-12.10.1986, Ρέικιαβικ, Ισλανδία

  • Η οικία «Χοφέι», ένα σπίτι που παλαιότερα χρησίμευε ως κατοικία του Γάλλου πρόξενου στην Ισλανδία, έγινε ο τόπος της πρώτης συνάντησης των Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και Ρόναλντ Ρέιγκαν. Οι δύο ηγέτες συναντήθηκαν εν μέσω Ψυχρού Πολέμου, για να συζητήσουν θέματα πυρηνικού αφοπλισμού, υπό την πίεση και του ατυχήματος στο εργοστάσιο πυρηνικής ενέργειας του Τσέρνομπιλ που είχε συμβεί τον Απρίλιο του ίδιου έτους.
  • Ο Ρέιγκαν επεδίωξε να προσθέσει στην ατζέντα τη σοβιετική επίθεση στο Αφγανιστάν, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα θέματα που αφορούσαν τους Εβραίους σοβιετικής καταγωγής. Η προσπάθειά του έπεσε στο κενό, όπως και το σχέδιό του για κατάργηση όλων των βαλλιστικών πυραύλων. Η συνάντηση χρησίμευσε τελικά ως προετοιμασία για την υπογραφή της Συνθήκης για όπλα μεσαίου βεληνεκούς που υπεγράφη μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων το 1987. Ο τόπος της συνάντησης έχει μετατραπεί σε μουσείο, στο οποίο δεσπόζουν διασταυρούμενες η αμερικανική και η ρωσική σημαία.

Ανδρέας Παπανδρέου – Τουργκούτ Οζάλ
30-31.1.1988, Νταβός, Ελβετία

  • Η Ελλάδα πληροφορήθηκε τη διεξαγωγή του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ του Νταβός μόλις το 1988, χάρη στην ιστορική συνάντηση του Ανδρέα Παπανδρέου με τον Τούρκο ομόλογό του Τουργκούτ Οζάλ στο περιθώριο των εργασιών του. Την προηγούμενη χρονιά, η πρόθεση του Ελληνα πρωθυπουργού να διερευνήσει την ύπαρξη κοιτασμάτων πετρελαίου στο Αιγαίο προκαλεί την αντίδραση των Τούρκων, που απειλούν με πόλεμο. Το τουρκικό ωκεανογραφικό σκάφος «Σισμίκ», συνοδευόμενο από φρεγάτες και αντιτορπιλικά, φθάνει ανοιχτά της Λέσβου και τίθεται σε ετοιμότητα η 4η Αποβατική Στρατιά της Σμύρνης.
  • Η σύρραξη αποτρέπεται την τελευταία στιγμή με την αποχώρηση των τουρκικών δυνάμεων, οι οποίες βρέθηκαν ενώπιον σοβαρού κινδύνου εξευτελισμού. Στο Νταβός η Ελλάδα αποδέχεται επίσημα ότι τα πετρέλαια του Αιγαίου αποτελούν διεθνή υπόθεση και όχι ελληνική. Παπανδρέου και Οζάλ συμφωνούν να σταματήσουν τις έρευνες στην περιοχή της Θάσου και να βάλουν στο ράφι το Κυπριακό, εγκαινιάζοντας την πολιτική του «μη πόλεμος». Αργότερα, ο Ανδρέας Παπανδρέου αποκηρύσσει το «Νταβός», εκστομίζοντας το περίφημο «mea culpa».

Γιασέρ Αραφάτ – Ιτζχάκ Ράμπιν – Μπιλ Κλίντον
20.8.1993, Οσλο, Νορβηγία

  • Οι συμφωνίες του Οσλο αποτελούν σημείο καμπής στην αραβοϊσραηλινή διένεξη. Ηταν η πρώτη πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση ηγετών των Παλαιστινίων και των Ισραηλινών και σκοπός ήταν να τεθεί το πλαίσιο το οποίο θα καθόριζε τις μετέπειτα σχέσεις του Ισραήλ με το παλαιστινιακό κράτος που επρόκειτο να ιδρυθεί. Οι Συμφωνίες κατέληξαν στη δημιουργία της Παλαιστινιακής Αρχής, η οποία θα αναλάμβανε την ευθύνη για τη διοίκηση στα παλαιστινιακά εδάφη.
  • Προέβλεπαν δε την αποχώρηση των δυνάμεων του Ισραήλ από τμήματα της Γάζας και της Δυτικής Οχθης, ενώ ανέφεραν ότι το αργότερο εντός πέντε ετών θα έπρεπε να προετοιμαστεί η επίσημη συμφωνία, η οποία θα ρυθμίζει τα θέματα των Παλαιστινίων προσφύγων, του καθεστώτος της Ιερουσαλήμ και των Ισραηλινών εποίκων. Οσα αποφασίσθηκαν στο Οσλο οριστικοποιήθηκαν λίγες εβδομάδες αργότερα στο προεδρικό θέρετρο Καμπ Ντέιβιντ των ΗΠΑ με οικοδεσπότη τον Μπιλ Κλίντον. Αν και σήμερα οι δύο πλευρές βρίσκονται εκ νέου σε αδιέξοδο, το Οσλο διατηρεί την σημασία του, ως η πρώτη φορά που το Ισραήλ αποφάσισε να συναντηθεί με εκπρόσωπο της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης, την οποία παλαιότερα θεωρούσε τρομοκρατική οργάνωση.

Κιμ Γιονγκ-Ιλ – Κιμ Ντάε-Γιουνγκ
13-15.6.2000, Πιονγκγιάνγκ, Β. Κορέα

  • Η επίσκεψη του Νοτιοκορεάτη Προέδρου Κιμ Ντάε-Γιουνγκ στην Πιονγκγιάνγκ και η υπογραφή κοινής διακήρυξης με τον Βορειοκορεάτη ομόλογό του Κιμ Γιονγκ-Ιλ για την περαιτέρω βελτίωση των σχέσεων των δύο πλευρών αποτέλεσε ιστορικό σημείο για τις διμερείς επαφές. Ο ιστορικός χαρακτήρας της συνάντησης αφορά κυρίως την παντελή έλλειψη επικοινωνίας ανάμεσα στη Β. και τη Ν. Κορέα, οι οποίες θεωρητικά βρίσκονται ακόμη σε εμπόλεμη κατάσταση.
  • Ο Πρόεδρος της Ν. Κορέας κέρδισε το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης για την πρωτοβουλία του και για την «Πολιτική της Ηλιαχτίδας» που εφάρμοσε, αλλά, όπως αποκαλύφθηκε αργότερα, είχε πληρώσει 500 εκ. δολάρια στους Βορειοκορεάτες προκειμένου να προσέλθουν στη συνάντηση. Οι διαρκείς παρεμβάσεις των Η.Π.Α. υπέρ της Σεούλ, το πολυετές εμπάργκο και τα πυρηνικά παιχνίδια της Πιονγκγιάνγκ είχαν ως αποτέλεσμα η επόμενη Σύνοδος Κορυφής να πραγματοποιηθεί ?με πενιχρά αποτελέσματα? μόλις το 2007.

Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος – Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ’
29.11.2006, Κωνσταντινούπολη

  • Σε μια εποχή εξαιρετικά κρίσιμη για τις σχέσεις Δύσης ? Ισλάμ πραγματοποιήθηκε η πρώτη επίσκεψη του Πάπα Βενέδικτου ΙΣΤ’ σε μουσουλμανική χώρα. Ο Ποντίφικας ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, αλλά ως Αρχηγός Κράτους, του Βατικανού, έπρεπε να προσκληθεί από τον Πρόεδρο της Τουρκίας.
  • Η επίσκεψη διήρκεσε 4 μέρες και ο Πάπας βρέθηκε στην Αγκυρα και την Εφεσο πριν φθάσει στο Φανάρι, για «ένα ακόμη ορόσημο στην βραδεία και επίπονη πορεία προς την επανένωση των Εκκλησιών», όπως σημείωσε ο Οικουμενικός Πατριάρχης. Σημαντικά, όμως, ήταν και τα πολιτικά μηνύματα της επίσκεψης: ο Οικουμενικός Πατριάρχης είναι πνευματικός ηγέτης διεθνούς ακτινοβολίας, ισότιμος του Πάπα και η θέση του είναι αναμφισβήτητη, παρά τις συστηματικές προσπάθειες της Τουρκίας να τον υποβαθμίσουν σε Επίσκοπο της ελληνικής μειονότητας της Πόλης. Ο Πάπας πάντως φέρθηκε «πολιτικώς ορθά», επισκεπτόμενος το Μπλε Τζαμί και αποφεύγοντας να κάνει τον σταυρό του στην Αγία Σοφία…

Φαίη Καραβίτη, ΕΙΚΟΝΕΣ