ΗΠΑ – ΕΝΑΣ ΧΡΟΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΛΟΓΗ ΟΜΠΑΜΑ

• Ιμπεριαλιστική επιβολή και τακτικοί ελιγμοί

• Σε εξωτερική και εσωτερική πολιτική θρυμματίζονται τα περί «ανέμου αλλαγής»

Η «ειρηνευτική αποστολή» των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν συνεχίζεται και δίνει και το Νόμπελ στον Ομπάμα!

Πριν ένα χρόνο, στις 4 Νοέμβρη 2008, ο υποψήφιος των Δημοκρατικών, ο Αφροαμερικανός νέος γερουσιαστής από το Ιλινόις Μπαράκ Ομπάμα, κέρδισε στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ. Οι Αμερικανοί προσήλθαν τότε μαζικά στις κάλπες – ρεκόρ 100ετίας αποτελεί το ποσοστό συμμετοχής (66%) – με στόχο να εκλέξουν τον πρώτο Αφροαμερικανό πρόεδρο, και κυρίως τον υποψήφιο που υποσχόταν «την αλλαγή». Πεπεισμένοι από το ευφορικό σύνθημα «ναι, μπορούμε», οι Αμερικανοί παρέδωσαν παράλληλα τον έλεγχο και των δύο Σωμάτων του Κογκρέσου, μετά από τρεις δεκαετίες, στους Δημοκρατικούς. Σε όλο τον κόσμο αστικές και μικροαστικές πολιτικές δυνάμεις (ο οπορτουνισμός είχε ξεσαλώσει και στην χώρα μας) μίλαγαν για τον «άνεμο αλλαγής» και την «νέα εποχή» που εγκαινιαζόταν.Ενα χρόνο μετά, στις εκλογικές αναμετρήσεις που έγιναν την Τρίτη για την ανάδειξη κυβερνητών στις πολιτείες Βιρτζίνια και Νιου Τζέρσεϊ αλλά και δημάρχων σε μεγάλες πόλεις όπως η Νέα Υόρκη, η Βοστόνη, το Ντιτρόιτ, η Ατλάντα, το Χιούστον και άλλες, οι Δημοκρατικοί γνώρισαν την πρώτη τους «ήττα». Οι Δημοκρατικοί έχασαν προπύργιά τους και το καμπανάκι χτύπησε… με τους Ρεπουμπλικανούς να πανηγυρίζουν.

Τα διεθνή ΜΜΕ έσπευσαν να επιδοθούν σε αναλύσεις κάνοντας λόγο περί των διαθέσεων των ψηφοφόρων ένα χρόνο πριν τις ενδιάμεσες εκλογές του 2010 για το Κογκρέσο, που θα αποτελέσουν το πρώτο έμμεσο αλλά σαφές δημοψήφισμα για την ηγεσία Ομπάμα. Ωστόσο ο πραγματικός νικητής των εκλογών ήταν η αποχή. Στην πολιτεία του Νιου Τζέρσεϊ, ειδικά στις εργατικές περιοχές που θεωρούνται «κάστρα» των Δημοκρατικών, η συμμετοχή των ψηφοφόρων κυμάνθηκε λίγο πάνω από το 30% ενώ στις προεδρικές εκλογές είχαν καταγράψει ρεκόρ – 73%. Στην πολιτεία της Βιρτζίνια, όπου πέρσι η συμμετοχή έσπασε επίσης τα ρεκόρ,75%, φέτος έφθασε μόλις το 39,8%. Η μεγαλύτερη δε αποχή σημειώθηκε στους νέους ψηφοφόρους μεταξύ 18 και 29 ετών, που εγγράφηκαν για πρώτη φορά στους εκλογικούς καταλόγους το 2008 και αποτέλεσαν το 21% του συνόλου των ψηφοφόρων. Σε αυτές τις αναμετρήσεις τα ποσοστά τους έπεσαν σε μονοψήφια νούμερα.

Ο παράγοντας της αποχής αποτελεί τελικά προσωπική ήττα για τον Αμερικανό πρόεδρο και κυρίως διότι «η αλλαγή» που υποσχέθηκε αποδεικνύεται απλώς «λόγια». Αν και οι ψηφοφόροι γνώριζαν από τότε ότι η διαφορά μεταξύ των δύο κομμάτων πυλώνων του συστήματος, των Δημοκρατικών και των Ρεπουμπλικανών, δεν ήταν ουσιαστική, θεωρούσαν ότι ήταν σημαντική. Κυρίως νέοι, μειονότητες και εργαζόμενοι ψήφισαν τον Ομπάμα γιατί έτρεφαν αυταπάτες ότι η «αλλαγή» σήμαινε τουλάχιστον την αποκήρυξη της πολιτικής των ιμπεριαλιστικών πολέμων,της καταπάτησης των ανθρώπινων και δημοκρατικών δικαιωμάτων, της απόλυτης και καθολικής στήριξης της πολιτικής του κεφαλαίου και των συνεχιζόμενων επιθέσεων στα εισοδήματα και των δικαιώματα των εργαζομένων.

Συνέχεια των ιμπεριαλιστικών πολέμων

Ενα χρόνο μετά, ακόμη και αυτές οι ψευδαισθήσεις έχουν διαλυθεί. Η συνέχεια της πολιτικής του προκατόχου του Τζ. Μπους, είναι πανταχού παρούσα.

Οσον αφορά το Ιράκ, παρά το γεγονός ότι είχε δεσμευτεί για την αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων, τα αμερικανικά στρατεύματα παραμένουν αν και ανακοινώθηκε εκ νέου η εσπευσμένη αποχώρησή τους, αλλά όπως δήλωσε ο στρατηγός Ρόι Οντιέρνο θα παραμείνουν στο Ιράκ περίπου 120.000 στρατιώτες ενώ η συνολική δύναμη θα περιοριστεί στους 50.000 άνδρες πριν από τον Αύγουστο του 2010. Δηλαδή οι 50.000 θα παραμείνουν, άγνωστο έως πότε.

Στην κεντρική Ασία οι εξελίξεις είναι πολύ χειρότερες. Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν είχε μπει στο επίκεντρο της ατζέντας του Ομπάμα. Το μέτωπο αυτό που εξελίσσεται σε «νέο Βιετνάμ» έχει επεκταθεί στο Πακιστάν και τα κατοχικά στρατεύματα σκοτώνουν αμάχους, έχουν απώλειες και αυτό δημιουργεί αντιδράσεις. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, περισσότεροι από 1.500 άμαχοι έχουν σκοτωθεί σε επιθέσεις στο Αφγανιστάν από τον Γενάρη έως τον Αύγουστο αυτού του χρόνου, δηλαδή λίγο πριν ο Μπαράκ Ομπάμα τιμηθεί με Νόμπελ Ειρήνης! Τα επιτεύγματα αυτά δεν είναι αρκετά.

Ο πρόεδρος Ομπάμα βρίσκεται σε συνεχείς διαβουλεύσεις για την ενίσχυση των αμερικανικών στρατευμάτων στο Αφγανιστάν. Και ενόσω τα ερωτηματικά παραμένουν ως προς τον αριθμό, η USAID διοχέτευσε προς το Αφγανιστάν περισσότερα από 20 εκατομμύρια δολάρια και το Πεντάγωνο ακόμη 2,2 εκατομμύρια για έργα υποδομής… στρατιωτικής υποδομής ώστε να καλύψει τις ανάγκες της μακρόχρονης παρουσίας τους, όπως ανέφερε πρόσφατο δημοσίευμα της Ουάσιγκτον Ποστ. Στο πλαίσιο αυτής της υποδομής σχεδιάζεται και η δημιουργία μιας «τεράστιας βάσης κατασκοπείας» όπως ανέφερε ο πρόεδρος της Επιτροπής Δικαιοσύνης του Αφγανικού Κοινοβουλίου Αταολάχ Λουντίν, τονίζοντας ότι η δημιουργία αυτής της βάσης στοχεύει στην εξυπηρέτηση των περιφερειακών συμφερόντων της Ουάσιγκτον, που φυσικά περιλαμβάνουν το Πακιστάν, το Ιράν, τα κράτη της Κεντρικής Ασίας, την Κίνα και τη Ρωσία. Προφανώς η βάση αυτή θα συντονίσει την κατασκοπευτική της δραστηριότητα με την άλλη που έχει δημιουργήσει η αμερικανική κυβέρνηση εντός των τεράστιων εκτάσεων που καταλαμβάνει η αμερικανική πρεσβεία στο Ισλαμαμπάντ.

Εξάλλου, ο πρόεδρος Ομπάμα αύξησε τον προϋπολογισμό για τους πολέμους στο Ιράκ και το Αφγανιστάν πολύ περισσότερο και από τον Μπους. Πάντως μέσα σε όλο το …φόρτο εργασίας που έχουν οι πόλεμοι, η κυβέρνηση του προέδρου Μπαράκ Ομπάμα βρίσκει αρκετό χρόνο για να εφαρμόσει το λεγόμενο δόγμα της «έξυπνης δύναμης». Δηλαδή του συνδυασμού της στρατιωτικής επιβολής με τη διπλωματία και των πολιτικών ελιγμών στη ευρύτερη Μέση Ανατολή, στη Λατινική Αμερική, στην Αφρική, στους διεθνείς οργανισμούς. Διαφορετική δηλαδή τακτική και ούτε βήμα πίσω απο την ιμπεριαλιστική στρατηγική. Αλλωστε οι χειρισμοί στο Μεσανατολικό, στην χούντα της Ονδούρας (που ουσιαστικά την στηρίζει) ή η διατήρηση του πολύμορφου αποκλεισμού της σοσιαλιστικής Κούβας, το αποδεικνύουν.

Κράτος ανασφαλίστων και νεόπτωχων

Με τις αναγκαίες προσαρμογές το «δόγμα» αυτό εφαρμόζεται και εντός των ΗΠΑ. Το κολαστήριο του Γκουαντάναμο ανακοινώθηκε ότι θα κλείσει μέχρι τον ερχόμενο Γενάρη. Το χρονοδιάγραμμα δεν πρόκειται να τηρηθεί καθώς όπως δηλώνει η κυβέρνηση τα εμπόδια είναι πολλά. Το κυριότερο: οι κρατούμενοι δεν απελευθερώνονται παρά το γεγονός ότι η συντριπτική πλειονότητα κρατείται χρόνια χωρίς ποτέ να έχουν υπάρξει στοιχεία ή πολύ περισσότερο να έχουν καταδικαστεί. Κάποιοι προωθούνται σε τρίτες χώρες, κάποιοι θα δικαστούν εντός των ΗΠΑ, αλλά είτε αθωωθούν είτε καταδικαστούν πάλι πρέπει να βρεθεί χώρα υποδοχής.

Οσον αφορά την καπιταλιστική κρίση που αποτελεί τη μεγαλύτερη έγνοια των Αμερικανών, η κυβέρνηση Ομπάμα απλώς συνέχισε, όπως ο προκάτοχός του, τη διοχέτευση μυθικών ποσών προς τις τράπεζες, τις βιομηχανίες και τη Γουόλ Στριτ. Την ίδια στιγμή η ανεργία υπολογίζεται επισήμως στο 10,2% ενώ ανεπισήμως θεωρείται ότι το ποσοστό αυτό είναι διπλάσιο. Η ανεργία και ο τρόμος του «αύριο» αξιοποιείται από την κυβέρνηση Ομπάμα ως το ισχυρότερο εργαλείο χειραγώγησης των Αμερικανών πολιτών, «να συνεχίσουν τις θυσίες για το καλό και το μέλλον της χώρας» ώστε να απεμπολήσουν ακόμη περισσότερο τα δικαιώματά τους, να αποδεχθούν όρους δουλείας προκειμένου να διατηρήσουν τη δουλειά τους.

Οι Αμερικανοί εξακολουθούν να σθενάζουν, να χάνουν τα σπίτια τους από τις πτωχεύσεις – οι τράπεζες μπορεί να κλείνουν αλλά οι δραστηριότητες όπερ και τα χρέη μεταφέρονται σε άλλες – και να παραμένουν ανασφάλιστοι.

Ο υποτιθέμενος ακρογωνιαίος λίθος της πολιτικής Ομπάμα σε επίπεδο εσωτερικής πολιτικής, η «μεταρρύθμιση του συστήματος Υγείας», αποδείχθηκε όχι λίθος αλλά γυαλάκι που θρυμματίστηκε στο πρώτο άγγιγμα.

Λίγο καιρό πριν, λεγόταν στους Αμερικανούς ότι η κυβέρνηση Ομπάμα είχε στόχο να καταστήσει διαθέσιμη την δημόσια Υγεία και Πρόνοια για τον ένα στους τέσσερις πολίτες. Σήμερα, το ποσοστό βρίσκεται πιο κοντά στον ένα στους πενήντα. Και εξέχοντα στελέχη των Δημοκρατικών όπως η Νάνσι Πελόσι υποστήριξε ότι το ελάχιστο που οφείλουν να κάνουν οι ασφαλιστικές εταιρείες είναι να δεχτούν υψηλότερη φορολόγηση. Η δήλωσή της όμως ήταν μια σαφής ομολογία πως οι προτάσεις για την δημιουργία ενός «δημόσιου συστήματος» Υγείας αποτελούν στην πράξη διοχέτευση τεράστιων κονδυλίων από το υπουργείο Οικονομικών στις ασφαλιστικές εταιρείες.

Η «μεταρρύθμιση» του συστήματος Υγείας που απαιτεί από τους πολίτες να επιβαρύνουν τρομακτικά τα οικονομικά τους για να πληρώνουν αβυσσαλέα ποσά προκειμένου να έχουν κάλυψη, είναι η χειρότερη δυνατή: πρόκειται για μια κυβερνητική παρέμβαση προς όφελος των ασφαλιστικών εταιρειών χωρίς καμιά εξασφάλιση ότι οι πολίτες θα έχουν αξιοπρεπή κάλυψη.

Στην πράξη, η μεταρρύθμιση σημαίνει ότι η ευθύνη για να έχουν κάλυψη οι πολίτες μετακυλίεται εν τέλει στους ίδιους, αποτελεί αποκλειστικά δική τους ευθύνη, και η ποιότητα της κάλυψης δεν έχει σημασία. Στην ουσία, αντί να εξασφαλίζει ποιοτική ιατροφαρμακευτική περίθαλψη για όλους, η πολιτική που εφαρμόζεται μένει στο επίπεδο της εξαγγελίας. Και το αποτέλεσμά της θα είναι η μεγέθυνση των τεράστιων – και πολύ συχνά θανάσιμων – ανισοτήτων όσον αφορά την πρόσβαση στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.

• Χρ.Μ., ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 8 Νοέμβρη 2009

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

9/11/2008– Με διακυβέρνηση Ομπάμα για εξωραϊσμό του ιμπεριαλισμού

9/11/2008– Αποπροσανατολισμός σε βάρος των λαϊκών στρωμάτων

8/11/2008– Επικίνδυνη προπαγάνδα

6/11/2008– Ο Ομπάμα Πρόεδρος στην υπηρεσία του κεφαλαίου

10/2/2008– Υποψήφιοι υπηρέτες του κεφαλαίου

ΡΩΣΙΑ – 20 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΙΣ ΑΝΑΤΡΟΠΕΣ

• Εγκληματικές για τους εργαζόμενους οι συνέπειες του καπιταλισμού

Από κινητοποίηση Ρώσων εργαζομένων το 2006 για τη στέγη

Αυτές τις μέρες, που συμπληρώνονται τα 92 χρόνια του Κόκκινου Οχτώβρη, της πρώτης σοσιαλιστικής επανάστασης στη Ρωσία του 1917, που άλλαξε τη ροή της ιστορίας αλλά και που οι αστοί σήμερα πανηγυρίζουν για το προσωρινό πισωγύρισμα, τα 20 χρόνια από τις ανατροπές των σοσιαλιστικών χωρών, τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης, γίνεται όλο και πιο κραυγαλέα η τεράστια οπισθοδρόμηση που βιώνουν οι εργάτες, τα λαϊκά στρώματα στη σημερινή καπιταλιστική Ρωσία και τις άλλες χώρες της ΕΣΣΔ. Η αστική τάξη, που έκλεψε τον λαϊκό πλούτο, σήμερα πασχίζει με μια τεράστια προπαγανδιστική μηχανή να αμαυρώσει την σοσιαλιστική περίοδο, τις κατακτήσεις που απολάμβαναν οι λαοί, κατακτήσεις σε όλα τα επίπεδα που παρά τις αδυναμίες και τα λάθη στη σοσιαλιστική οικοδόμηση προσέφεραν μια ασύγκριτα καλύτερη ζωή με τα δικαιώματα σε Υγεία, στέγαση, εργασία, ελεύθερο χρόνο, Παιδεία, Πολιτισμό και Αθλητισμό να είναι εξασφαλισμένα για όλους.

Ολοένα και χειρότερα για το λαό

Στα χρόνια που ακολούθησαν την ανατροπή του σοσιαλισμού παρατηρήθηκε μια τεράστια μείωση του πληθυσμού της χώρας που αποδεδειγμένα οφείλεται στη ραγδαία υποβάθμιση των υπηρεσιών Υγείας, Πρόνοιας, πρόληψης, που ήταν αυτονόητα αγαθά του σοσιαλιστικού κράτους, της ΕΣΣΔ, και στη δραματική χειροτέρευση των συνθηκών ζωής για τα λαϊκά στρώματα. Σύμφωνα με έρευνα του ρωσικού κυβερνητικού ινστιτούτου «Rosstat», η θνησιμότητα ιδιαίτερα του ανδρικού πληθυσμού θα συνεχιστεί οδηγώντας τη Ρωσία το 2025 σε μείωση πληθυσμού περίπου 18 εκατομμυρίων, σε σχέση με τον πληθυσμό της το 1993 (148,9 εκατομμύρια). Μάλιστα, αναφέρεται πως ήδη το 2009 υπάρχει μείωση πληθυσμού 7 εκατομμυρίων σε σχέση με τα στοιχεία της απογραφής του 1993. Ενας στους τρεις άνδρες πεθαίνει ανάμεσα στα 20-60 χρόνια, και το προσδόκιμο όριο ζωής των ανδρών είναι πιο χαμηλό από του Μπαγκλαντές: 61,4 χρόνια (73 για τις γυναίκες) σε σύγκριση με τα 63,8 χρόνια τη δεκαετία του ‘60!

Οι δείκτες γεννητικότητας στη Ρωσία μειώθηκαν σημαντικά. Το 1989 ήταν 14,6 γεννήσεις ανά χίλιους κατοίκους, ενώ το 1999 έπεσαν στο 8,4. Αντίθετα, η συνολική θνησιμότητα αυξήθηκε. Αν το 1989 υπήρχαν 10,7 θάνατοι ανά χίλιους κατοίκους, σύμφωνα με τα στοιχεία του 1999 ο δείκτης αυτός αυξήθηκε μέχρι το 14,7.

Μαστίζουν η ανεργία και η φτώχεια

Μέσα στο Γενάρη του 2009 η ανεργία στη Ρωσία αυξήθηκε κατά 23,1% και έφτασε τα 6,1 εκατομμύρια ανθρώπους ή το 8,1% του ενεργά οικονομικού πληθυσμού, σύμφωνα με την Ομοσπονδιακή Στατιστική Υπηρεσία της χώρας. Ακόμα, ο μέσος μισθός των εργαζομένων στη Ρωσία σημείωσε το Γενάρη του 2009 σημαντική πτώση, κατά 25%. Η φτώχεια πλέον είναι ένα …φαινόμενο με την οποία βρίσκονται αντιμέτωποι οι Ρώσοι. Μέσα στο πρώτο τρίμηνο του 2009, ο αριθμός των ανθρώπων που ζουν κάτω από το επίσημο όριο της φτώχειας στη Ρωσία αυξήθηκε περισσότερο από 30%, φτάνοντας τα 24,5 εκατομμύρια. ‘Η αλλιώς, πάντα με βάση τα επίσημα στοιχεία, το 17,4% του πληθυσμού ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Κατά το τέταρτο τρίμηνο του 2008, ο ίδιος αριθμός άγγιζε τα 18,5 εκατομμύρια ανθρώπους, το 13,1% δηλαδή του πληθυσμού. Το ελάχιστο όριο διαβίωσης στη Ρωσία ήταν ανάμεσα στο Γενάρη και το Μάρτη του 2009 στα 5.083 ρούβλια (113 ευρώ) παρουσιάζοντας πτώση 8% σε σχέση με το προηγούμενο τρίμηνο.

Συγκλονιστική μάλιστα είναι η έκθεση της UNICEF (2004) όπου αναφέρει πως τα παιδιά είναι οι μεγαλύτεροι «χαμένοι» από τις αλλαγές που σημειώθηκαν στην Ανατολική Ευρώπη και την πρώην Σοβιετική Ενωση. Ενα στα τρία παιδιά ζει σήμερα στη φτώχεια. Υπάρχουν 2 εκατομμύρια «παιδιά του δρόμου». Το 2004 καταγράφτηκαν πάνω από 154.000 εγκλήματα που διέπραξαν ανήλικοι, αριθμός στον οποίο θα πρέπει να προστεθούν και άλλα 60-70.000 εγκλήματα που διέπραξαν παιδιά που δε συμπλήρωσαν την ηλικία στην οποία μπορεί να ασκηθεί εναντίον τους ποινική δίωξη. Επίσης, υπολογίζεται πως κάθε χρόνο στη Ρωσία εξαφανίζονται πάνω από 30.000 παιδιά, που είτε καταλήγουν στα σύγχρονα σκλαβοπάζαρα του σωματεμπορίου, είτε σφαγιάζονται στο εμπόριο οργάνων.

Περικοπές και ιδιωτικοποιήσεις σε Υγεία – Παιδεία

Το δημόσιο σύστημα Υγείας της ΕΣΣΔ, που εξασφάλιζε την παροχή πλήρους και δωρεάν, προσιτής και ειδικευμένης, ιατρικής βοήθειας, παίρνοντας υπόψη τις ανάγκες του πληθυσμού καθώς και τις ιατρικές τεχνολογίες που εφαρμόζονταν εκείνη την περίοδο, έχει «καρατομηθεί». Ο Ρώσος πολίτης καλείται να βάλει το χέρι στην τσέπη για ιατρική βοήθεια. Σύμφωνα με υπολογισμούς μιας ρωσικής στατιστικής εταιρείας, μόλις το 2003 οι Ρώσοι πολίτες χρειάστηκε να πληρώσουν από την τσέπη τους 90 δισ. ρούβλια (όσο περίπου ο μισός δημόσιος προϋπολογισμούς για την Υγεία) για τις υπηρεσίες που τους παρείχαν δημόσια νοσοκομεία.

Η εκπαίδευση στα σχολεία της Ρωσίας έχει πάψει εδώ και καιρό να είναι δωρεάν και οι ταξικοί φραγμοί που έχουν μπει και στη μόρφωση έχουν τα ανάλογα αποτελέσματα. Η εκπαιδευτική νομοθεσία, αν και απαγορεύει την επιβολή διδάκτρων στα δημόσια σχολεία (κάτι που δεν ισχύει γα τα δημόσια ΑΕΙ), επιτρέπει ωστόσο στις διευθύνσεις των σχολείων να συλλέγουν «μη δημόσιους πόρους». Κάτι τέτοιο γίνεται με τη σύνδεση με εταιρείες – «σπόνσορες» καθώς έχουν μειωθεί κατά πολύ οι δημόσιες δαπάνες για την Παιδεία. Αν στα χρόνια του σοσιαλισμού το κράτος διέθετε πάνω από το 12% του προϋπολογισμού για τις ανάγκες της Παιδείας, το ποσοστό αυτό έχει μειωθεί στο 4% με τάση μείωσης.

Το 1987 υπήρχαν 140.000 δημόσια ιδρύματα προσχολικής αγωγής και πήγαιναν σ’ αυτά πάνω από 16 εκατομμύρια παιδιά, ωστόσο, το 1998 στην καπιταλιστική Ρωσία μειώθηκαν σε 56.600 δημόσια ιδρύματα προσχολικής αγωγής, στα οποία πήγαιναν 4,4 εκατομμύρια παιδιά.

Αύξηση των αλκοολικών και ναρκομανών

Η Ρωσία έγινε η μεγαλύτερη «εθνική αγορά» χρήσης ηρωίνης και το 1/5 της παγκόσμιας παραγωγής του συγκεκριμένου ναρκωτικού διακινείται στη χώρα, σύμφωνα με έρευνα που παρουσίασε πρόσφατα η Διεύθυνση του ΟΗΕ κατά των Ναρκωτικών (UNODC). Μάλιστα, τα ετήσια κέρδη των εμπόρων ναρκωτικών στη Ρωσία υπολογίζονται στα 76 δισεκατομμύρια δολάρια. Σύμφωνα με την ίδια υπηρεσία του ΟΗΕ, σήμερα στη Ρωσία υπάρχουν 1,5 εκατομμύριο χρήστες ηρωίνης.

Επιπλέον, πρόσφατα, ο Ρώσος Πρόεδρος, Ντμίτρι Μεντβέντεφ, σε συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας της χώρας υποστήριξε ότι μόνο τα τελευταία 10 χρόνια ο αριθμός των ναρκομανών στη Ρωσία αυξήθηκε κατά 60%, ενώ πρόσθεσε πως τα 2/3 των εξαρτημένων από τα ναρκωτικά είναι νέοι κάτω των 30 ετών.

Αξίζει να σημειωθεί πως μετά τη νομιμοποίηση της χρήσης των ναρκωτικών στις 5/12/1991, περίοδος που κράτησε 7 ολόκληρα χρόνια, η Ρωσία γνώρισε μια ραγδαία εξάπλωση των ναρκωτικών με κύριο θύμα τη νέα γενιά. Στοιχεία κυβερνητικών ερευνών του 2004 έδειξαν πως στη Ρωσία υπήρχαν 4 εκατομμύρια νεολαίοι ηλικίας 11 – 24 χρόνων που έκαναν χρήση ναρκωτικών ουσιών, ενώ περίπου 1,1 εκατομμύριο απ’ αυτούς θεωρούνται ναρκομανείς. Με δραματικό ρυθμό αυξάνονται οι αλκοολικοί τα τελευταία χρόνια, μάστιγα που επηρεάζει όλο και περισσότερο τους ανήλικους και τις γυναίκες, με παλαιότερα στοιχεία (2003) να αναφέρουν πως τα τελευταία δέκα χρόνια ο αριθμός των παιδιών στη Ρωσία που συστηματικά καταναλώνουν αλκοόλ τριπλασιάστηκε! Σύμφωνα με υπολογισμούς, ένας στους πέντε Ρώσους είναι αλκοολικός. Μάλιστα, το φαινόμενο ήταν τόσο έντονο στους ανήλικους, που το 2003 λειτούργησε το πρώτο θεραπευτικό ίδρυμα για αλκοολικά παιδιά στα νοτιοδυτικά της Μόσχας…

Μια ισχυρή ιμπεριαλιστική δύναμη

Την ίδια στιγμή που ο λαός βιώνει αυτή τη βαρβαρότητα της παλινόρθωσης του καπιταλισμού, η μερίδα των πλουτοκρατών, η αστική τάξη της Ρωσίας ενισχύει την θέση της στον ενδοϊμπεριαλιστικό ανταγωνισμό διεκδικώντας όλο και υψηλότερη θέση. Η Ρωσία πρωτοστατεί σε διάφορες περιφερειακές οργανώσεις, στον Οργανισμό Συμφώνου Συλλογικής Ασφάλειας (κυρίως με χώρες της πρώην ΕΣΣΔ), στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης (με Κίνα, Καζαχστάν και άλλες χώρες) στο λεγόμενο BRIC, δηλαδή την άτυπη Ενωση (με Βραζιλία, Ινδία και Κίνα, χώρες με αναδυόμενες ισχυρές οικονομίες). Διατηρεί το καθεστώς της πυρηνικής δύναμης, αλλάζει το στρατιωτικό της δόγμα, το οποίο προβλέπει πως θα μπορεί να προβεί σε προληπτικό πυρηνικό χτύπημα – αντιγράφοντας ουσιαστικά τις ανάλογες κινήσεις των ΗΠΑ που βρίσκονται στη λογική των «προληπτικών» πολέμων και στρατιωτικών επεμβάσεων. Τροποποιεί νόμους που επεκτείνουν τη χρήση των ρωσικών Ενόπλων Δυνάμεων στο εξωτερικό. Στην ουσία η καπιταλιστική Ρωσία, που έχει γίνει κόλαση για τα λαϊκά στρώματα, είναι παράδεισος για τους κεφαλαιοκράτες. Φυσικά οι λαϊκές αντιδράσεις δε λείπουν και χρόνο με το χρόνο δυναμώνουν, ενώ δεν είναι τυχαίο ότι σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα το 58% των πολιτών θεωρεί «μεγάλη ατυχία τη διάλυση της ΕΣΣΔ».

• Κλωντίν ΧΕΣΠΕΡ, ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 8 Νοέμβρη 2009

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

10/9/2009– Ο καπιταλισμός έφερε έκρηξη στη χρήση ναρκωτικών

8/2/2004– Η εξάπλωση των ναρκωτικών μετά την καπιταλιστική παλινόρθωση

7/12/2003– Η φροντίδα για τη μητέρα και το παιδί

10/11/2002– Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΑΝΩΤΕΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

9/12/2001– Ο κ. Πούτιν και η Ρωσία «του»

ΓΕΡΜΑΝΙΑ – 20 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ

• Τα ταξικά τείχη δεν κρύβονται με τις φιέστες

• Το Βερολίνο επίκεντρο της προπαγάνδας της χειραγώγησης

Ο σοσιαλισμός πιο επίκαιρος από ποτέ (από φετινή διαδήλωση στο Βερολίνο με τη συμμετοχή της ΚΟ Γερμανίας του ΚΚΕ)

ΒΕΡΟΛΙΝΟ.–

Ολες αυτές τις μέρες στη χώρα μας και σε όλο τον κόσμο εκδηλώνεται ένας «καταιγισμός» προπαγάνδας με την αξιοποίηση της χρήσης του συμβόλου που λέγεται «Τείχος του Βερολίνου». Επίκεντρο το Βερολίνο, όπου και κορυφώνονται αύριο οι «εορταστικές εκδηλώσεις». Αφιερώματα επί αφιερωμάτων σε έντυπα, τηλεοπτικές εκπομπές και συνεντεύξεις – η δημόσια τηλεόραση και στη χώρα μας πρωτοστατεί – για να στηρίξουν το εφεύρημα της «επανένωσης της Ευρώπης» με αφορμή τα «20 χρόνια από την πτώση του σιδηρού παραπετάσματος (9 του Νοέμβρη 1989) που έφερε τη δημοκρατία και την ελευθερία στις κομμουνιστικές δικτατορίες». Ετσι αποκαλούν τις χώρες της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στον 20ό αιώνα, διαδικασία που εγκαινιάστηκε με την Επανάσταση του Οχτώβρη στη Ρωσία και την ίδρυση της ΕΣΣΔ.

Ποιοι κάνουν αυτή τη λυσσαλέα προσπάθεια; Οι σημερινοί δολοφόνοι του ΝΑΤΟ και της ΕΕ, που ματοκύλισαν τη Γιουγκοσλαβία, ματοκυλίζουν το Ιράκ, το Αφγανιστάν, το Πακιστάν, τη Μέση Ανατολή κ.ά. Και μόνο αυτό το γεγονός πρέπει να αποτελεί κριτήριο για να βγαίνουν συμπεράσματα από τη σκοπιά των ταξικών συμφερόντων που εκφράζει κάθε πλευρά. Και βέβαια η κριτική προσέγγιση απέναντι στο σοσιαλισμό που γνωρίσαμε με την εκτίμηση των λαθών, των παρεκκλίσεων δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να «πετάξει μαζί με τα νερά και το παιδί». Η προσφορά του σοσιαλιστικού συστήματος στην Ανατολική Γερμανία, που τώρα είναι στο επίκεντρο της επίθεσης των αστών, και των άλλων σοσιαλιστικών χωρών και της ΕΣΣΔ είναι ιστορικά αποδεδειγμένη και κανείς δεν μπορεί να την παραγνωρίσει. Τόσο στα πρωτόγνωρα επιτεύγματα που πέτυχαν αυτοί οι λαοί όσο και στην εικόνα του κόσμου – για να μη μιλήσουμε για την πρωταγωνιστική συμβολή της ΕΣΣΔ στη συντριβή του φασισμού – τα χρόνια ύπαρξης του σοσιαλισμού. Αυτή την παρακαταθήκη είναι που φοβούνται οι αστοί, το κεφάλαιο γι’ αυτό και τόσο λυσσασμένα θέλουν να τη σβήσουν από τις μνήμες και τις σκέψεις των λαϊκών στρωμάτων, που μόνο να κερδίζουν έχουν από την ανατροπή του καπιταλισμού. Αλλωστε, οι καπιταλιστές το ξέρουν καλύτερα γιατί αυτό που αποκαλούν μαζί με τους οπορτουνιστές «ανελεύθερα καθεστώτα», ο σοσιαλισμός με τις όποιες αδυναμίες του, είναι αυτό που τους στέρησε προνόμια, εξουσία για να τα δώσει στους πολλούς, στους πραγματικούς παραγωγούς του κοινωνικού πλούτου, τα εργαζόμενα λαϊκά στρώματα.

Για να ανακόψουν αυτή την προοπτική είναι που παρελαύνουν αυτές τις μέρες στις φιέστες χειραγώγησης οι πρωτεργάτες της αντεπανάστασης, Γκορμπατσόφ, Βαλέσα, Χάβελ, οι ηγέτες των ιμπεριαλιστικών κρατών και συνασπισμών.

Οι εργαζόμενοι στην πρώην Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία και τις άλλες χώρες όσο και αν τώρα τους θαμπώνουν με τα «καθρεφτάκια» των συναυλιών των U2, Μπον Τζόβι, τα «δρώμενα» με τα «ντόμινο της ανατροπής», τις φωταψίες και τις «αναπαραστάσεις» με ολίγον «Στάζι» και Στάλιν, αντιμετωπίζουν στο «πετσί» τους τα αποτελέσματα της καπιταλιστικής παλινόρθωσης.

Συνολικά, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, το 16% του πληθυσμού της ΕΕ ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Στην ίδια τη Γερμανία η ανεργία φτάνει το 9% στη Δυτική και 17% στην πρώην ΓΛΔ. Παντού χτυπιούνται εργασιακά και συλλογικά δικαιώματα, ιδιωτικοποιούνται η Παιδεία, η Υγεία, η Πρόνοια και διευρύνονται οι κοινωνικές ανισότητες. Οι λεωφόροι της …δημοκρατίας και της ελευθερίας σήμαναν για εκατομμύρια ανθρώπους αποκλεισμό, απόγνωση, περιθωριοποίηση, την ίδια στιγμή που αυγαταίνουν τα πλούτη των λίγων κεφαλαιοκρατών. Γι’ αυτό ο σοσιαλισμός είναι πιο αναγκαίος από ποτέ.

• Δημ. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ, ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, Κυριακή 8 Νοέμβρη 2009

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

7/11/2009– Συνεχίζεται η προπαγάνδα διαστρέβλωσης της Ιστορίας

6/11/2009– «Παραπέτασμα» συκοφάντησης του σοσιαλισμού

3/11/2009– «Φιέστες» για να κρύψουν την προσφορά του σοσιαλισμού

1/11/2009– Οι πανηγυρισμοί των αστών δεν κρύβουν την αλήθεια

18/10/2009– Μια σκληρή διαπάλη που συνεχίζεται με αφορμή την αντεπανάσταση

92 χρόνια από τη Μεγάλη Οχτωβριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση

Ο Β. Ι. Λένιν στην Κόκκινη Πλατεία επιθεωρεί μονάδες του Κόκκινου Στρατού

Συμπληρώθηκαν 92 χρόνια από τη Μεγάλη Οχτωβριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση, το μεγαλύτερο κοσμοϊστορικό γεγονός στον 20ό αιώνα, την Επανάσταση των Επαναστάσεων, που άνοιξε το δρόμο για το πέρασμα της κοινωνικής εξέλιξης στην ανώτερη βαθμίδα της, το σοσιαλισμό, με προοπτική την αταξική κομμουνιστική κοινωνία. Που ενσάρκωσε τα όνειρα και τους πόθους «των κολασμένων της Γης» για την έφοδο στο δικό τους ουρανό. Ο Κόκκινος Οχτώβρης έγινε σταθμός και εφαλτήριο της δράσης και της τεράστιας προσπάθειας εκατομμυρίων απλών ανθρώπων του μόχθου, για την κατάργηση της ταξικής εκμετάλλευσης. Ηταν το τεράστιο γεγονός, δημιούργημα της οργανωμένης πολιτικής πάλης των μαζών με ηγετική δύναμη την εργατική τάξη, που με επικεφαλής το Κομμουνιστικό Κόμμα επιβεβαίωνε ότι η ανθρωπότητα μπήκε σε νέα ιστορική εποχή. Αυτήν που από τις αρχές του 20ού αιώνα φανέρωσε πως ο καπιταλισμός είναι ιστορικά ξεπερασμένος ως κοινωνικοοικονομικό σύστημα που μπορεί να κινεί τις κοινωνικές εξελίξεις προς την πρόοδο, γι’ αυτό και χρειάζεται αντικατάσταση περιμένοντας το νεκροθάφτη του.

Η Οχτωβριανή Επανάσταση ήταν η νομοτελειακή εξέλιξη της τεράστιας όξυνσης όλων των κοινωνικών αντιθέσεων της τσαρικής Ρωσίας, που την έκαναν αδύνατο κρίκο στο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό σύστημα και, βεβαίως, αποτέλεσμα της επαναστατικής δράσης της εργατικής τάξης και των συμμάχων της, των άλλων καταπιεσμένων λαϊκών στρωμάτων, κυρίως των μισοπρολετάριων και της φτωχής αγροτιάς. Η πραγματοποίησή της έγινε δυνατή με τη σωστή στρατηγική και τακτική του κόμματος των Μπολσεβίκων, του επαναστατικού κόμματος της εργατικής τάξης, του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Η έφοδος στα χειμερινά ανάκτορα

Η Επανάσταση απέδειξε ότι μόνο ένα Κομμουνιστικό Κόμμα, που καθοδηγείται από την πρωτοπόρα κοσμοθεωρία του επιστημονικού κομμουνισμού, το κόμμα νέου τύπου, το κόμμα της σοσιαλιστικής επανάστασης, της δικτατορίας του προλεταριάτου και της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, με ένα επαναστατικό πρόγραμμα, στο οποίο καθορίζονταν με σαφήνεια ο προλεταριακός χαρακτήρας του και ο πρωτοπόρος ρόλος του στο εργατικό κίνημα, μπορεί να μπει επικεφαλής και να ηγηθεί στον αγώνα όλων των εκμεταλλευόμενων και καταπιεζόμενων κοινωνικών δυνάμεων ενάντια στον κοινό αντίπαλο, τα μονοπώλια και τον ιμπεριαλισμό. Ενα τέτοιο κόμμα που έχει γερούς δεσμούς με την εργατική τάξη και τους άλλους εργαζόμενους της πόλης και του χωριού, που συνδυάζει αρμονικά τη δημοκρατική λειτουργία με τη σιδερένια πειθαρχία και την ενιαία θέληση στη δράση, μπορεί να διασφαλίσει τον ηγετικό ρόλο της εργατικής τάξης, στον αγώνα για το άλμα «από το βασίλειο της ανάγκης στο βασίλειο της ελευθερίας».Η συνεπής εφαρμογή των μαρξιστικών θέσεων στο πρόγραμμα του Κόμματος δημιουργούσε τους όρους για την ιδεολογική ενότητά του ως κόμματος νέου τύπου. Αποδεικνύοντας ότι χωρίς Κόμμα επαναστατικό δεν μπορεί να συνενωθεί η επαναστατική κοσμοθεωρία με το εργατικό κίνημα, έτσι που να αφυπνίζει συνειδήσεις, να συνενώνει την καθημερινή ταξική πάλη στην ανώτερη μορφή της, την πολιτική πάλη για την εξουσία.

Βασικός, επίσης, παράγοντας που συνέβαλε στην πραγματοποίηση της Οχτωβριανής Επανάστασης ήταν η αδιάλλακτη πάλη των μπολσεβίκων κατά του οπορτουνισμού. Αυτή η πάλη, παραμονές του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου και στη διάρκειά του, επικεντρώθηκε στην αποφασιστική και δίχως ταλαντεύσεις ιδεολογικοπολιτική πάλη ενάντια στη σοσιαλδημοκρατία, που έφτασε ως τη διάρρηξη των δεσμών των μπολσεβίκων με τη χρεοκοπημένη 2η Διεθνή, η οποία εγκλώβιζε όλες τις επαναστατικές δυνάμεις στη μέγκενη του ρεφορμισμού, του σοσιαλπατριωτισμού και του σοσιαλσοβινισμού. Η τακτική που επεξεργάστηκαν οι μπολσεβίκοι, με επικεφαλής τον Λένιν, για μετατροπή του ιμπεριαλιστικού πολέμου σε ταξικό πόλεμο, ενάντια στη δική τους αστική τάξη, και η εφαρμογή της στην πράξη με την Οχτωβριανή Επανάσταση, έδωσε το οριστικό χτύπημα στο τμήμα αυτό της σοσιαλδημοκρατίας που συμμάχησε με την αστική τάξη ενάντια στην Επανάσταση και την εργατική τάξη.

«Ενας χρόνος από τη δικτατορία του προλεταριάτου», αφίσα

Αυτή η τακτική και η πάλη των μπολσεβίκων έδωσαν τη δυνατότητα να παίξει το Κομμουνιστικό Κόμμα τον αυτοτελή ιδεολογικοπολιτικό ρόλο του ως οργανωτή και καθοδηγητή των λαϊκών μαζών της Ρωσίας, ως δύναμης ικανής να αφομοιώσει δημιουργικά την πείρα της Παρισινής Κομμούνας και όλου του ριζοσπαστικού κινήματος της προεπαναστατικής Ρωσίας, αλλά και της πείρας της πρώτης επανάστασης στη Ρωσία του 1905-1907.

Το αντίπαλο στον καπιταλισμό δέος

Η σοσιαλιστική επανάσταση κατάργησε το αστικό κράτος και τσάκισε τους βάρβαρους τρομοκρατικούς μηχανισμούς του, τους αντικατέστησε με τα σοβιέτ στα οποία στηρίχτηκε το νέο κράτος, της δικτατορίας του προλεταριάτου. Τα Σοβιέτ, γέννημα της αυτενέργειας των μαζών μέσα στη φωτιά της επανάστασης του 1905-1907 και όργανα πραγματικής συνεχούς μαζικής λαϊκής συμμετοχής στην άσκηση της εξουσίας.

Αμέσως μετά την εγκαθίδρυση της σοβιετικής εξουσίας έγινε στρατιωτική ιμπεριαλιστική επέμβαση από 16 καπιταλιστικά κράτη, μαζί τους και η Ελλάδα – σε συνδυασμό με τον εμφύλιο πόλεμο από την μπουρζουαζία που είχε ανατραπεί, έχασε την εξουσία της και την ιδιοκτησία – για την ανατροπή του σοσιαλισμού. Ηττήθηκαν βέβαια από την ένοπλη πάλη του σοβιετικού λαού και του Κόκκινου Στρατού.

Η Οχτωβριανή Επανάσταση είχε τεράστια επίδραση στις παγκόσμιες εξελίξεις. Συνέβαλε στην κατάρρευση του αποικιοκρατικού συστήματος, στην επιτάχυνση της δημιουργίας Κομμουνιστικών Κομμάτων σε μια σειρά από χώρες. Η οργανωμένη έκφραση του προλεταριακού διεθνισμού, με την ίδρυση της Γ’ Κομμουνιστικής Διεθνούς, είχε γερό στήριγμα το νεοσύστατο ρωσικό κράτος των εργατών και αγροτών. Πηγή δύναμής της στάθηκαν οι εργάτες και οι αγρότες, η συμμαχία τους, αλλά και η αλληλεγγύη των εργατών πολλών χωρών, χιλιάδων κομμουνιστών, που είδαν στα Σοβιέτ την υπεράσπιση της δικής τους ζωής. Αλλωστε, η ταξική αλληλεγγύη των εργατών πολλών άλλων χωρών βοήθησε αποφασιστικά και στη νίκη του προλεταριάτου της Ρωσίας κατά της αντεπανάστασης και των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων που ξέσπασαν αμέσως μετά την Επανάσταση. Μεγάλο δίδαγμα, επίκαιρο όσο ποτέ, είναι η σταθερή προσήλωση των μπολσεβίκων να συνδέουν τη μελέτη και την ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας με την καθημερινή δράση. Η πορεία της Σοβιετικής Ενωσης απέδειξε το βάσιμο της δυνατότητας ο σοσιαλισμός να νικήσει και να οικοδομηθεί σε μια χώρα. Η καθυστερημένη τότε Ρωσία έγινε μια γιγάντια δύναμη, ικανή να αντιμετωπίσει όλες τις δυσκολίες και να συντρίψει το φασισμό. Η Μεγάλη Αντιφασιστική Νίκη των Λαών ήταν έργο των εκατομμυρίων λαϊκών ανθρώπων σε όλο τον κόσμο, με επικεφαλής τους κομμουνιστές σε όλες τις χώρες, της πάλης της ΕΣΣΔ και του Κόκκινου Στρατού με επικεφαλής το Κομμουνιστικό Κόμμα των Μπολσεβίκων. Ο σοσιαλισμός νίκησε σε μια σειρά χώρες της Ευρώπης και της Ασίας ως αποτέλεσμα επίσης αυτού του αγώνα. Σήμερα, μετά την ανατροπή, προσπαθούν να παραποιήσουν την Ιστορία. Οσα και να κάνουν, η αλήθεια δεν κρύβεται. Εχουμε χρέος να την υπερασπίσουμε.

«Κόκκινη Μόσχα, η καρδιά της Προλεταριακής Παγκόσμιας Επανάστασης», γράφει η αφίσα

Το 1917 οικοδομήθηκε το αντίπαλο δέος απέναντι στο διεθνή καπιταλισμό, το ιμπεριαλιστικό σύστημα. Αλλά και σήμερα, παρά την αντεπανάσταση, την ανατροπή του σοσιαλιστικού συστήματος, η εργατική τάξη, η νεολαία έχουν ένα σοβαρό όπλο στα χέρια τους. Την τεράστια ιστορική προσφορά του σοσιαλισμού στον 20ό αιώνα, που αποτελεί κληρονομιά, παρακαταθήκη, τεράστια πείρα για το σύγχρονο επαναστατικό κίνημα, τις νέες γενιές επαναστατών για τη νίκη.Γι’ αυτό μελετάμε την πείρα της, την υπερασπιζόμαστε, χωρίς να την εξωραΐζουμε, χωρίς να κρύβουμε τις αδυναμίες και λάθη που οδήγησαν στην ανατροπή του σοσιαλισμού που οικοδομήθηκε.

Το θεμελιώδες γνώρισμα της Οκτωβριανής Επανάστασης είναι ότι εγκαινιάζει νέα ιστορική εποχή, την εποχή περάσματος από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό. Που πραγματοποιείται με την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας από την πιο επαναστατική τάξη, την εργατική τάξη. Που ως κυρίαρχη τάξη ασκεί την εξουσία σε συμμαχία με τα άλλα καταπιεσμένα λαϊκά στρώματα. Και που ως τάξη χωρίς καμιά ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, με την εγκαθίδρυση της δικής της πολιτικής εξουσίας, καταργεί την καπιταλιστική ιδιοκτησία στα μεγάλα και συγκεντρωμένα μέσα παραγωγής, αντικαθιστώντας την με την κοινωνική, για να αντιστοιχηθεί έτσι ο κοινωνικός χαρακτήρας της παραγωγής και της εργασίας με την ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής και να ανοίξει ο δρόμος για τις νέες σχέσεις παραγωγής, τις σοσιαλιστικές. Αυτή είναι και η ιστορική διαφοροποίησή της, σε σχέση με όλες τις προηγούμενες επαναστάσεις, που έφθαναν μόνο μέχρι την εναλλαγή των εκμεταλλευτριών τάξεων στην πολιτική εξουσία για να αντικαταστήσουν παλιές εκμεταλλευτικές σχέσεις παραγωγής με άλλες, νέες εκμεταλλευτικές σχέσεις παραγωγής. Ετσι καταργήθηκε η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Οργανώθηκε συλλογικά η αγροτική παραγωγή με την κολεκτιβοποίηση – συνεταιριστικοποίηση της αγροτιάς. Αρχισε να λειτουργεί ο κεντρικός σοσιαλιστικός σχεδιασμός της οικονομίας. Ολα αυτά άνοιξαν το δρόμο για να υπηρετείται ο βασικός νόμος της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Δηλαδή, να εξασφαλίζεται η μέγιστη ικανοποίηση των διαρκώς αυξανόμενων υλικών και πολιτιστικών αναγκών όλης της κοινωνίας, με την αδιάκοπη αύξηση και τελειοποίηση της σοσιαλιστικής παραγωγής πάνω στη βάση της ανώτερης τεχνικής. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να υπάρξει λαϊκή ευημερία και δημιουργία. Η εργατική δύναμη έπαψε να είναι εμπόρευμα. Οι νόμοι του καπιταλισμού, όπως της υπεραξίας, δηλαδή της απλήρωτης εργασίας, καταργήθηκαν.

«Στα άλογα προλετάριοι»

Η πραγματοποίηση της Οχτωβριανής Επανάστασης ως ιστορικό γεγονός απέδειξε έμπρακτα ότι την ιστορική πρωτοβουλία γι’ αυτήν την κοινωνική ανατροπή την έχει στα χέρια της η εργατική τάξη, γεγονός που για πρώτη φορά, ως απόπειρα, εμφανίζεται με την Κομμούνα του Παρισιού, που ήταν ο προάγγελος της ανάληψης της προοδευτικής κοινωνικής πρωτοβουλίας από το προλεταριάτο.

Η υπεράσπιση του σοσιαλισμού

Η ανατροπή του σοσιαλιστικού συστήματος στην Ευρώπη δε μηδενίζει τον τεράστιο ρόλο και την προσφορά στην ανθρωπότητα της Σοβιετικής Ενωσης και των άλλων σοσιαλιστικών κρατών. Η υπεράσπιση της προσφοράς του σοσιαλιστικού συστήματος, με αντικειμενικότητα, αποτελεί για τους λαούς δυνατό όπλο στην πάλη κατά του ιμπεριαλισμού, που προσπαθεί να μηδενίσει και να διαστρέψει τις κατακτήσεις του σοσιαλισμού, με προφανή στόχο να αδυνατίσει και να «γονατίσει» κάθε προσπάθεια λαϊκής συσπείρωσης, αντίστασης στην πολιτική και στα επιθετικά του σχέδια. Η ανατροπή του σοσιαλισμού δεν αλλάζει στο παραμικρό την ακλόνητη πεποίθηση και πίστη μας στη σοσιαλιστική και κομμουνιστική προοπτική ως ιστορική αναγκαιότητα και δυνατότητα. Ο σοσιαλισμός δεν απέτυχε. Ανατράπηκε, έχασε μια μάχη, αλλά όχι τον πόλεμο. Η ιστορία των κοινωνιών δεν είπε ακόμη την τελευταία της λέξη.

Tο Kόμμα βγαίνει ιδεολογικά πιο ισχυρό και ενωμένο, ικανό να εμπνεύσει και να συσπειρώσει στην πάλη για το σοσιαλισμό νέες εργατικές και λαϊκές δυνάμεις, ιδιαίτερα των νεότερων ηλικιών.

«Tο 18ο Συνέδριο του KKE, ανταποκρινόμενο στο καθήκον που είχε προσδιορίσει το 17ο Συνέδριο πριν τέσσερα χρόνια, εμβάθυνε στις αιτίες νίκης της αντεπανάστασης και της καπιταλιστικής παλινόρθωσης. H υποχρέωση αυτή ήταν επιτακτική και ώριμη για το Kόμμα μας, όπως είναι και για κάθε Kομμουνιστικό Kόμμα. Aλλωστε, ως τέτοιο καθήκον αντιμετωπίστηκε όλα τα χρόνια από το 14ο Συνέδριο, την Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του 1995, έως σήμερα. Eίναι καθήκον αλληλένδετο με την αναζωογόνηση της συνείδησης και πίστης στο σοσιαλισμό.

Eδώ και έναν αιώνα, η αστική πολεμική απέναντι στο κομμουνιστικό κίνημα, που συχνά παίρνει και τη μορφή διανοητικού ελιτισμού, επικεντρώνει τα πυρά της στον επαναστατικό πυρήνα του εργατικού κινήματος: Πολεμά γενικά την αναγκαιότητα της επανάστασης και το πολιτικό της προϊόν, τη δικτατορία του προλεταριάτου, δηλαδή την επαναστατική εργατική εξουσία. Eιδικότερα, πολεμά το προϊόν της πρώτης νικηφόρας επανάστασης, της Oχτωβριανής Eπανάστασης στη Pωσία, αντιπαλεύοντας με μένος κάθε φάση όπου η Eπανάσταση αποκάλυπτε και αντέκρουε την αντεπαναστατική δράση, τα οπορτουνιστικά αναχώματα, τα οποία, σε τελική ανάλυση, άμεσα ή έμμεσα αποδυνάμωναν την Eπανάσταση σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο.

Eδώ και έναν αιώνα, προβάλλεται ως “δημοκρατικός σοσιαλισμός”, σε αντιπαράθεση με τον “ολοκληρωτικό”, “δικτατορικό”, “πραξικοπηματικό κομμουνισμό”, κάθε ρεύμα άρνησης, υποχώρησης ή παραίτησης από την αναγκαιότητα της επαναστατικής πάλης. Γνωρίζουμε αυτήν την πολεμική και συκοφαντία κατά του επιστημονικού κομμουνισμού, κατά της ταξικής πάλης, που αφορά όχι μόνο στις συνθήκες του καπιταλισμού, αλλά, με άλλες μορφές και σε άλλες συνθήκες, αφορά και στη διαδικασία της διαμόρφωσης των νέων κοινωνικών σχέσεων, καθώς και της επέκτασης και ωρίμανσής τους σε κομμουνιστικές.

Σήμερα, ο διεθνής οπορτουνισμός ανασυντάχτηκε μέσω του “Aριστερού Eυρωκόμματος”, που ανέβασε τους τόνους περί “δημοκρατικού σοσιαλισμού”, στις συνθήκες της συγχρονισμένης εκδήλωσης της καπιταλιστικής οικονομικής κρίσης.

Γι’ αυτό το λόγο, στη συζήτηση περί “σοσιαλιστικής δημοκρατίας” με άλλα μέτρα και σταθμά κρίνονται γεγονότα της μιας ή της άλλης περιόδου, με σαφή στόχο το μηδενισμό της προσφοράς της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Aλλοτε μηδενίζουν όλη την 70χρονη Ιστορία της EΣΣΔ, άλλοτε, ειδικότερα, την περίοδο όπου τέθηκε η σοσιαλιστική βάση της. Σε κάθε περίπτωση, στηρίζουν τις πολιτικές επιλογές που συνιστούσαν παρέκκλιση από τη σοσιαλιστική πορεία.

Tο KKE παραμένει αταλάντευτο στην υπεράσπιση της προσφοράς της σοσιαλιστικής πορείας της EΣΣΔ, γενικότερα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης κατά τον 20ό αιώνα, στην πάλη για την κοινωνική πρόοδο, την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο…

Mελετάμε τη σκληρή πορεία της ταξικής πάλης για το πέρασμα στη νέα κοινωνία, για τη θεμελίωση και ανάπτυξή της, για την επέκταση και εμβάθυνση των νέων σχέσεων παραγωγής – κατανομής και όλων των κοινωνικών σχέσεων και τη διαμόρφωση του νέου ανθρώπου. Aναδεικνύουμε τις αντιφάσεις, τα λάθη και τις παρεκκλίσεις υπό την πίεση και του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων, χωρίς να οδηγούμαστε στο μηδενισμό.

Tα βλέπουμε κριτικά και αυτοκριτικά, για να γίνει το KKE, ως τμήμα του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος, ισχυρότερο στην πάλη για την ανατροπή του καπιταλισμού, για τη σοσιαλιστική οικοδόμηση. Mελετάμε και κρίνουμε την πορεία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης και αυτοκριτικά, δηλαδή με πλήρη συνείδηση ότι και οι δικές μας αδυναμίες, θεωρητικές ανεπάρκειες και λαθεμένες εκτιμήσεις αποτελούσαν μέρος του προβλήματος.

Προχωράμε με συλλογικότητα, με αυτογνωσία των δυσκολιών και των ελλείψεων και με ταξική αποφασιστικότητα σε παραπέρα εκτιμήσεις και συμπεράσματα, στον εμπλουτισμό της προγραμματικής μας αντίληψης για το σοσιαλισμό. Γνωρίζουμε και δεχόμαστε ότι η μελλοντική ιστορική μελέτη, από το Kόμμα μας και διεθνώς από το κομμουνιστικό κίνημα, σίγουρα θα φωτίσει περισσότερο τα ζητήματα της πείρας της EΣΣΔ και των άλλων σοσιαλιστικών κρατών. Aναμφίβολα, θα προκύψουν και ζητήματα συμπλήρωσης, βελτίωσης και εμβάθυνσης κάποιων εκτιμήσεών μας. Aλλωστε, η ανάπτυξη της θεωρίας του σοσιαλισμού – κομμουνισμού είναι αναγκαιότητα, ζωντανή διαδικασία, πρόκληση για το Kόμμα μας και το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, σήμερα και στο μέλλον…

Tο 18ο Συνέδριο εκφράζει την επαναστατική αισιοδοξία του ότι, στα επόμενα χρόνια, θα γίνει εμφανής η ανασύνταξη του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος, τμήμα του οποίου είναι και το KKE, μια ανασύνταξη στη βάση ανάπτυξης της κομμουνιστικής ιδεολογικής και στρατηγικής ενότητάς του». (Από την εισαγωγή στην Απόφαση του 18ου Συνεδρίου του ΚΚΕ «Eκτιμήσεις και συμπεράσματα από τη σοσιαλιστική οικοδόμηση στον 20ό αιώνα με επίκεντρο την ΕΣΣΔ. Η αντίληψη του ΚΚΕ για το σοσιαλισμό»).

Ο «Ριζοσπάστης» παρουσιάζει σήμερα αφιέρωμα βασισμένο στην Απόφαση του 18ου Συνεδρίου. Το αφιέρωμα επιμελήθηκε ομάδα συντακτών του.

ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 08/11/2009

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

8/11/2009– Η ιστορική αποστολή της εργατικής τάξης της μόνης ικανής για κοινωνική πρωτοβουλία

8/11/2009– Eκτιμήσεις για την οικονομία στην πορεία της σοσαλιστικής οικοδόμησης

22/3/2009– Eκτιμήσεις και συμπεράσματα από τη σοσιαλιστική οικοδόμηση στον 20ό αιώνα με επίκεντρο την ΕΣΣΔ. Η αντίληψη του ΚΚΕ για το σοσιαλισμό.

19/10/2008– ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΕ ΤΟΥ ΚΚΕ ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ

22/4/2008– Εκατόν τριάντα οχτώ χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου επαναστάτη

ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ…

Οι Γερμανοί ετοιμάζονται να εορτάσουν την 20η επέτειο από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, εκείνη την αυθόρμητη έκρηξη ελευθερίας που οδήγησε στην κατάρρευση του «Σιδηρού Παραπετάσματος». Ομως η Γερμανία εξακολουθεί να είναι διαιρεμένη, τουλάχιστον ως προς τις αναμνήσεις…

Στη θέση του Τείχους 20 χρόνια μετά…

• ΤΟ ΒΗΜΑ, Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2009

Από τον Χόνεκερ στην… Μπιγιονσέ
Το Βερολίνο γιορτάζει την πτώση του «σιδηρού παραπετάσματος»

Στο Βερολίνο, τη μονολιθικότητα του καθεστώτος του αλήστου μνήμης Εριχ Χόνεκερ έχει διαδεχθεί η ανοιχτή στα σύγχρονα ρεύματα ενιαία Γερμανία. Αυτό αποδείχθηκε …

Πώς άνοιξε ο δρόμος για την ελευθερία

Πιο άδικη έγινε η ενιαία Γερμανία

Τα τείχη που δεν έχουν πέσει

Οι U2 και Jay-Ζ στην Πύλη του Βρανδεμβούργου

Νοσταλγία για τα «χαμένα» προϊόντα

“Να μην αφήσουμε να υψωθούν πάλι τείχη καχυποψίας και εχθρότητας στην Ευρώπη”

“Την απαρχή ενός νέου κύματος παγκοσμιοποίησης σηματοδότησαν τα γεγονότα της 9ης Νοεμβρίου 1989″

ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ. Η πτώση της σοβιετικής αυτοκρατορίας

• Του ΘΟΔΩΡΗ Γ. ΚΑΝΕΛΛΟΥ,
• Ελευθεροτυπία, Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2009

Ο αέρας από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και η αύρα από τη «Βελούδινη Επανάσταση» στην Τσεχοσλοβακία κυριολεκτικώς σάρωσαν την κεντρική και ανατολική Ευρώπη, παρασύροντας στο πέρασμά τους τα τότε κομμουνιστικά καθεστώτα.

Οι χώρες της περιοχής γνώρισαν ξαφνικά έναν άλλον κόσμο -το γνωστό σε όλους μας «δυτικό τρόπο ζωής»- και το «σοκ» που υπέστησαν ήταν τόσο μεγάλο, που ακόμα και σήμερα, 20 χρόνια μετά, δεν είναι σαφές ότι όλες έχουν κατορθώσει να ξεπεράσουν διάφορα «σύνδρομα» που τότε απέκτησαν.

Ξεκινώντας από τη Γερμανία, το πραγματικό «σοκ» ήταν πρώτ’ απ’ όλα η αβεβαιότητα για το μέλλον με την ενοποίηση. Η αισιοδοξία των στελεχών της κυβέρνησης Κολ, τότε, προφανώς δεν είχε εκτιμήσει ακριβώς το μέγεθος της οικονομικής δυσκολίας, σε συνδυασμό με την ψυχολογική κατάσταση στην οποία ζουν οι Γερμανοί, έπειτα από δύο πολεμικές ήττες και το στίγμα των ναζί. Ακόμα και σήμερα οι ανισότητες παραμένουν στις δύο πλευρές της χώρας και, κατά μία άποψη, οι Γερμανοί δεν είναι σε θέση να εκτιμήσουν πλήρως το μέγεθος της πολιτικής ισχύος τους.

Ενα από τα σύνδρομα που εμφανίστηκαν τότε σε πολλά κράτη ήταν η αύξηση του εθνικισμού. Στην Τσεχοσλοβακία εκδηλώθηκε πρώτα με τη διχοτόμηση σε Τσεχία και Σλοβακία. Και παρέμεινε τόσο ζωντανός που, προ ημερών, ο πρόεδρος Βάτσλαβ Κλάους, αφού ταλαιπώρησε την Ε.Ε., αρνούμενος να υπογράψει τη Συνθήκη της Λισαβόνας, όταν τελικώς έβαλε την υπογραφή του δήλωσε: «Από σήμερα, όμως, η Τσεχία παύει να είναι κυρίαρχο κράτος».

Είναι προφανές ότι αυτά τα σύνδρομα των πρώην κομμουνιστικών χωρών ταλαιπώρησαν και σε μεγάλο βαθμό άλλαξαν την Ευρώπη, καθώς τουλάχιστον 10 χώρες, που άλλοτε ήταν δορυφορικά καθεστώτα της ΕΣΣΔ ή και σοβιετικές Δημοκρατίες, έπειτα από ένα στάδιο ωρίμασης άρχισαν να εντάσσονται στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και αργότερα στη ζώνη του ευρώ της διαδόχου Ε.Ε. Η Ευρώπη έκανε μεγάλες προσπάθειες προσαρμογής σε νέα δεδομένα, όπως η πλημμυρίδα «Πολωνών υδραυλικών». Μετακινήθηκαν μεγάλες μάζες πληθυσμού, προκαλώντας οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές. Η Ε.Ε. κλήθηκε να διαχειριστεί εκτός των ποσοτικών αλλαγών και τις ποιοτικές αλλαγές στην οικονομία της. Καθώς κατέρρεε η τότε ΕΣΣΔ, ο κόσμος άλλαξε άρδην και τότε άρχισε το σημερινό πρόβλημα της μετανάστευσης. Σήμερα είναι πολύ εντονότερο λόγω και των παγκόσμιων οικονομικών αλλαγών. Η Ε.Ε. ακόμα δεν έχει βρει λύσεις.

Η προσφορά ειδικευμένων ή ανειδίκευτων εργατών, η ενσωμάτωση των νέων οικονομιών με μεγάλες αγροτικές εκτάσεις, ελάχιστο εργατικό δυναμικό (λόγω μετανάστευσης) και με βιομηχανίες βασισμένες στα πρότυπα και την τεχνολογία της ΕΣΣΔ, ήταν μερικά από τα ποιοτικά προβλήματα που κλήθηκε να αντιμετωπίσει η Ε.Ε., δεχόμενη τα νέα της μέλη. Η προσπάθεια που κατέβαλε ήταν τόσο μεγάλη και το έργο τόσο δύσκολο, που σήμερα διακηρύσσει ότι δεν μπορεί να δεχτεί νέα μέλη. Για πολιτικούς λόγους δεν κλείνει οριστικά την πόρτα της στα κράτη των δυτικών Βαλκανίων, από τα οποία μόνον η Σλοβενία είναι μέλος.

Αλλά η μεγάλη έκπληξη ήταν για τις Βρυξέλλες η σύσταση ενός εσωτερικού μετώπου από τα νεοπαγή μέλη. Οι περισσότερες πρώην κομμουνιστικές χώρες αναζήτησαν νέους συμμάχους. Η Μόσχα, τη δεκαετία του ‘90, τελούσε υπό κατάρρευση. Οι Βρυξέλλες παρέμεναν στη γνωστή δυστοκία μετά το «σοκ». Η Ουάσιγκτον προθυμότατα δήλωσε παρούσα. Τα νέα κράτη έπεσαν στην αγκαλιά της με το σύνδρομο του επαρχιώτη που φτάνει για πρώτη φορά στην πρωτεύουσα. Η Ουάσιγκτον κυριολεκτικά εξαγόρασε τη συμμετοχή τους στις εκστρατείες της σε Ιράκ και Αφγανιστάν. Και όταν η Ευρώπη αποστασιοποιήθηκε από την αμερικανική πολιτική, ανακάλυψε ότι μία ομάδα νέων συμμάχων των ΗΠΑ δεν ακολουθούσε την παραδοσιακή ευρωπαϊκή σκέψη και στάση. Και μάλιστα την εποχή που η Ε.Ε. είχε αρχίσει τη μεταρρύθμιση της Συνθήκης της Ρώμης, ακριβώς για να προσαρμοστεί στο «σοκ» από την ένταξη των κρατών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης.

Η αλήθεια είναι ότι η Δύναμη της Εντροπίας (η τάση να επιστρέφουν τα πράγματα στην προηγούμενη κατάσταση, σε πρώτη ευκαιρία, όπως μια δύσκολη στιγμή) που διδάσκεται στη Φυσική, έχει βρει σχεδόν την πλήρη εφαρμογή της στα κράτη της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης. Υπέστησαν δραστικές οικονομικές και πολιτικές αλλαγές, όπως η Ουγγαρία, προσπαθώντας να υιοθετήσουν τον καπιταλιστικό τρόπο ζωής. Η φτώχεια ήταν αφόρητη και σε πρώτη ευκαιρία εκλογών, η πορεία άλλαζε με (επι)στροφή προς τα σοσιαλιστικά κόμματα, μερικά από τα οποία είχαν ρίζες στα παλιά κομμουνιστικά. Η φράση «ήταν καλύτερα τότε» ακούγεται ακόμα. Κυρίως σε χώρες όπως η Βουλγαρία και η Ρουμανία, που εντάχθηκαν στην Ε.Ε. παρά τα εγνωσμένα οικονομικά προβλήματα, αλλά και τη διαφθορά, κατάλοιπο των απολυταρχικών δομών, συνήθεια από τα παλιά.

Πολύ πιο σύνθετο όμως είναι το πρόβλημα της επιστροφής στο ιστορικό παρελθόν. Οι νέοι σήμερα ψηφίζουν, γνωρίζοντας ελάχιστα για τους αγώνες μέχρι να πέσουν τα απολυταρχικά καθεστώτα. Οι φάκελοι των παλιών αρχών ασφαλείας είναι βαριοί. Μπορεί δικαιολογημένα οι κυβερνήσεις να προτιμούν να κοιτάνε προς το μέλλον, αλλά είναι και άδικο πρωτοπόροι, όπως τα στελέχη της Χάρτας 77 στην Τσεχία, να μην έχουν βρει θέση στη σημερινή πολιτική σκηνή.

Στην πραγματικότητα, τα είκοσι χρόνια από την πτώση του Τείχους είναι μια μικρή μεταβατική περίοδος μπροστά στη σκοτεινή τροχιά 50 ετών που διέγραψαν οι χώρες αυτές γύρω από την ΕΣΣΔ.

• Το τέλος του σοβιετικού κομμουνισμού

Τι έγινε το 1989 στις χώρες του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού»; Γιατί κατέρρευσαν τόσο αιφνίδια και τόσο γρήγορα, σαν χάρτινοι πύργοι, τα κομμουνιστικά καθεστώτα στην Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη; Ορισμένοι νοσταλγοί του «σοβιετικού μοντέλου» υποστηρίζουν ότι η κατάρρευση αυτή οφείλεται σε μια σειρά λαθών, που έγιναν στα τελευταία χρόνια του καθεστώτος, στην «προδοσία» του Γκορμπατσόφ και στην ολέθρια περεστρόικα.

Θεωρούν επομένως ότι ήταν ένα ατύχημα της Ιστορίας, που θα μπορούσε να αποφευχθεί. Οι περισσότεροι μελετητές ανιχνεύουν αντίθετα τα αίτια της κατάρρευσης σε βαθύτερες εγγενείς και δομικές αντιφάσεις του συστήματος και ερμηνεύουν το τέλος του σοβιετικού κομμουνισμού ως αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας οικονομικής και πολιτικής παρακμής της ΕΣΣΔ. Η μακροχρόνια συνύπαρξη ανελευθερίας και οικονομικής στασιμότητας έπληττε ευθέως το κύρος και την αξιοπιστία της επίσημης ιδεολογίας. Η προϊούσα υποβάθμιση της οικονομίας υπέσκαπτε όχι μόνον τα θεμέλια της νομιμοποίησης του συστήματος, αλλά ακόμα και την ικανότητα της εξουσίας να καταπιέζει τους αντιπάλους της και να καταπνίγει κάθε αντιπολίτευση με τη βία.

Στα βασικά χαρακτηριστικά του, το μοντέλο που κυριαρχούσε σε όλες τις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού» ήταν, με μικρές παραλλαγές, εκείνο που είχε εδραιωθεί στη σταλινική περίοδο. Ηταν δηλαδή το σοβιετικό μοντέλο της συγκέντρωσης όλων των εξουσιών στα χέρια του κομμουνιστικού κόμματος, της γενικευμένης καταστολής και καταπίεσης όλων των διαφωνούντων και των αντιπάλων, του δογματικού ιδεολογικού «μονοθεϊσμού», του αυταρχικού αστυνομικού και «πανεποπτικού» ελέγχου όλης της κοινωνίας. Η επίσημη ιδεολογία, στο όνομα της οικοδόμησης μιας αταξικής και αρμονικής κοινωνίας, καταπολεμούσε τον πλουραλισμό κάθε είδους. Υποστήριζε ότι η συγκεντροποίηση της εξουσίας, η δικτατορική κυριαρχία του μοναδικού κόμματος πάνω στην κοινωνία, η κολεκτιβοποίηση των μέσων παραγωγής και ο κεντρικός οικονομικός σχεδιασμός είχαν ισχυρά πλεονεκτήματα. Μεταξύ άλλων, υποτίθεται ότι εξασφάλιζαν και την πιο ορθολογική και αποτελεσματική αξιοποίηση των υλικών πόρων, επειδή καταργούσαν τα κόστη που πηγάζουν από τις συγκρούσεις ανάμεσα στις διάφορες κοινωνικές και πολιτικές ομάδες.

Σε μια πρώτη φάση (από τη δεκαετία του 1930 έως και τα μέσα της δεκαετίας του 1960), η σοβιετική οικονομία γνώρισε μια θεαματική ανάπτυξη, πληρώνοντας παράλληλα ένα πελώριο και τρομερό ανθρώπινο και κοινωνικό τίμημα. Η εκβιομηχάνιση της Σοβιετικής Ενωσης υπήρξε η πρώτη και η πιο σημαντική περίπτωση ταχείας οικονομικής ανάπτυξης μιας μεγάλης χώρας, μέσω μιας οικονομίας βασιζόμενης στην κρατική ιδιοκτησία και στον κεντρικό σχεδιασμό. Το σοβιετικό οικονομικό σύστημα λειτούργησε ως σχετικά αποτελεσματική βιομηχανική – στρατιωτική μεγαμηχανή στο πεδίο των μεγάλων αριθμών, όσο δηλαδή το ζητούμενο ήταν να πραγματοποιηθεί μια απογείωση σε μεγάλη κλίμακα. Εδωσε ταυτόχρονα ένα σκληρότατο μάθημα βιομηχανικής παιδαγωγικής σε έναν απέραντο αγροτικό πληθυσμό. Ωστόσο, η οικονομία της ΕΣΣΔ δεν υπήρξε και δεν μπορούσε να γίνει το οικονομικό μέλλον του κόσμου, όπως προφήτευαν ορισμένοι μελετητές ή όπως εύχονταν οι υποστηρικτές της και όπως φοβούνταν οι αντίπαλοί της. Μπορούσε μόνον να επεκταθεί, λειτουργώντας ατελώς και προσωρινά ως πρότυπο προς μίμηση για ορισμένες εθνικοαπελευθερωτικές και αντιαποικιοκρατικές επαναστάσεις, στις γεωργικές περιοχές του Τρίτου Κόσμου.

Σύμφωνα με το κυρίαρχο σταλινικό μοντέλο, προνομιακός τομέας της οικονομίας παρέμενε σταθερά η βαριά βιομηχανία, η ανάπτυξη της οποίας θεωρούνταν προϋπόθεση για την ανάπτυξη όλων των άλλων τομέων. Τα καταναλωτικά αγαθά έμπαιναν σε δεύτερη μοίρα, ενώ πολύ ακριβό ήταν το τίμημα που πλήρωναν οι Σοβιετικοί για να διατηρούν μιαν ορισμένη στρατιωτική ισορροπία με τη Δύση.

Τα κυριότερα οφέλη για τις μάζες των εργαζομένων ήταν η έλλειψη ανεργίας (αν και ήταν πολύ διαδεδομένες η υποαπασχόληση κι η κακοπληρωμένη εργασία), η άνοδος της μαζικής εκπαίδευσης και η βελτίωση του υγειονομικού συστήματος.

Τα οργανικά ελαττώματα του σοβιετικού παραγωγικού συστήματος έγιναν πιο φανερά στη μακρά περίοδο οικονομικής στασιμότητας, που άρχισε ήδη από τη δεκαετία του 1970. Στα χρόνια 1970-1985 φάνηκε πιο καθαρά ότι η σοβιετική οικονομία έχανε οριστικά τη μάχη του οικονομικού ανταγωνισμού με τη Δύση. Στο διάστημα αυτό, και παρά τις διάφορες «μεταρρυθμιστικές» απόπειρες, το σοβιετικό οικονομικό σύστημα απέτυχε κραυγαλέα κάθε φορά που προσπάθησε να υπερβεί την αρχική φάση της επεκτατικής εκβιομηχάνισης, για να οδηγηθεί προς μιαν οικονομία που θα εξασφάλιζε τα επίπεδα κατανάλωσης και την υλική ευημερία που υποσχόταν το ίδιο το σοσιαλιστικό πρόγραμμα. Επομένως, δεν ήταν πλέον δυνατό να διατηρηθεί ζωντανή η πίστη στην ανωτερότητα και στις ελπιδοφόρες προοπτικές του σοβιετικού κομμουνισμού. Εμοιαζε να διαψεύδονται από την ίδια την πραγματικότητα οι βασικές επαγγελίες της επίσημης κομμουνιστικής ιδεολογίας για μιαν οικονομία που θα ικανοποιεί τις ανθρώπινες ανάγκες και για μια κοινωνία δίκαιη και εξισωτική. Η αξιοπιστία της ιδεολογίας άρχισε να εξανεμίζεται, όταν στην ανελευθερία και στην οικονομική παρακμή προστέθηκαν η εκτεταμένη διαφθορά και η ηθικο-πολιτική χρεοκοπία του καθεστώτος, που ήταν ορατή διά γυμνού οφθαλμού σε όλη την μπρεζνιεφική περίοδο.

Στην ίδια περίοδο που το σοβιετικό μπλοκ έμενε στάσιμο, η δυτική οικονομία έμπαινε σε μια φάση ορμητικής αλλαγής και τεχνολογικής ανανέωσης, της οποίας στρατηγικός πυρήνας ήταν η πληροφορική και η αυτοματοποίηση. Το σοβιετικό σύστημα, επιβαρημένο από την ακαμψία του κεντρικού σχεδιασμού, από την παραλυτική εξουσία μιας γραφειοκρατίας από τη φύση της εχθρικής προς την αλλαγή και από την παθητική αντίσταση των εργαζομένων στις αναδιαρθρώσεις, δυσκολευόταν όλο και περισσότερο να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της τεχνολογικής ανανέωσης και της ποιότητας της παραγωγής. Δεν διέθετε την αναγκαία ευελιξία, ελαστικότητα και αποδοτικότητα που θα το καθιστούσαν αξιόμαχο στον διεθνή οικονομικό ανταγωνισμό. Το συγκεντρωτικό και αυταρχικό σύστημα -αυτό που στο παρελθόν κατόρθωνε να προωθεί νέους τεχνολογικούς προσανατολισμούς από τα πάνω- στεκόταν τώρα εμπόδιο στην ανάπτυξη νέων μεθόδων παραγωγής και νέων τεχνολογιών από τα εργοστάσια και τις επιχειρήσεις. Το πνεύμα της πρωτοβουλίας δεν έβρισκε κίνητρα και θεσμικά στηρίγματα και η ανάληψη ρίσκου αποθαρρυνόταν. Η Σοβιετική Ενωση δεν κατόρθωνε να μειώσει την τεχνολογική απόσταση που χώριζε τη βιομηχανία της από τη βιομηχανία των κυριότερων δυτικών χωρών.

Και ενώ η χώρα έβλεπε τα ποσοστά οικονομικής ανάπτυξης να μένουν σταθερά χαμηλά, η μπρεζνιεφική ηγεσία πήρε τη μοιραία απόφαση να πλειοδοτήσει στην εξωτερική πολιτική, προσπαθώντας μάταια να αναζωογονήσει μιαν αυτοκρατορική στρατηγική. Ξεκίνησε έτσι μια μεγάλη προσπάθεια για να διεκδικήσει τη στρατιωτική υπεροχή στον εξοπλιστικό ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ, υποβάλλοντας σε πρόσθετη πίεση την ήδη εξασθενημένη σοβιετική οικονομία. Ο στρατιωτικός τομέας σπαταλούσε πελώριους πόρους, αλλά, καθώς υπάκουε στη λογική της αδιαφάνειας και της μυστικότητας, δεν μεταβίβαζε τα επιστημονικά και τεχνολογικά του επιτεύγματα στο υπόλοιπο παραγωγικό σύστημα, το οποίο αποδυναμωνόταν όλο και περισσότερο εξαιτίας αυτής της ανισορροπίας.

Από την άλλη μεριά, βαρύτατο ήταν το κοινωνικό και οικονομικό κόστος που συνεπαγόταν η έλλειψη δημοκρατίας. Η πεποίθηση που είχαν πάντοτε οι κομμουνιστές που βρίσκονταν στην εξουσία ,ότι ο κοινωνικός, οικονομικός και πολιτικός και πολιτισμικός πλουραλισμός ήταν ένα κακό που έπρεπε να καταπολεμηθεί και να ξεριζωθεί οριστικά, αποκαλύφθηκε καταστροφική. Αυτός ο πλουραλισμός τροφοδοτούσε τον δυναμισμό των δυτικών κοινωνιών και οικονομιών. Ενώ αντίθετα ο συγκεντρωτικός – γραφειοκρατικός κολεκτιβισμός και ο αυταρχικός πολιτικός και αστυνομικός έλεγχος μιας αδρανούς και πολιτισμικά στάσιμης κοινωνίας αποτελούσαν σοβαρές αιτίες της δομικής κρίσης του σοβιετικού συστήματος.

Οταν ανέλαβε την εξουσία, το 1985, ο Γκορμπατσόφ είχε επίγνωση της σοβαρότητας αυτής της κρίσης. Η μπρεζνιεφική περίοδος είχε αφήσει μια βαριά αρνητική κληρονομιά: οικονομική στασιμότητα, ιδεολογική απολίθωση, διάχυτη διαφθορά. Το αρχικό πρόγραμμα του Γκορμπατσόφ σκόπευε να δώσει μιαν ισχυρή ώθηση στην οικονομική δραστηριότητα. Καθώς όμως δεν κατόρθωνε να πετύχει μια γρήγορη αντιστροφή των τάσεων στην οικονομία, ο Γκορμπατσόφ προσπάθησε να ανταποκριθεί στο αίτημα για δημοκρατία, που ωρίμαζε στην κοινωνία, ή τουλάχιστον για μια χαλάρωση του ασφυκτικού ελέγχου της κοινωνικο-πολιτικής ζωής. Ετσι, από τα μέσα του 1988, προσέθεσε στην περεστρόικα και στην γκλάσνοστ ένα τρίτο στοιχείο: τον εκδημοκρατισμό. Αλλά οι προσπάθειές του να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα «ανανέωσης του σοσιαλισμού» κατέδειξαν τελικά ότι το σοβιετικό σύστημα, εξαιτίας της απόλυτης ακαμψίας του και της έλλειψης μιας δραστήριας κοινωνίας πολιτών, δεν διέθετε τους αναγκαίους ηθικούς και πολιτικούς πόρους για να αυτομεταρρυθμιστεί. Οι μεταρρυθμίσεις έτειναν αντίθετα να το καταστρέφουν, στον βαθμό που πυροδοτούσαν άλυτες και ακυβέρνητες αντιφάσεις στο εσωτερικό του.

Το σχέδιο του Γκορμπατσόφ να προχωρήσει σε μιαν αναδιάρθρωση του σοβιετικού συστήματος κατέληξε έτσι σε μιαν ολική αποτυχία. Η περεστρόικα εγκαινίασε ανεξέλεγκτες και καταστροφικές διαδικασίες, οι οποίες δεν οδήγησαν στην ανανέωση του κομμουνισμού αλλά στην κατάρρευσή του. Οι μεταρρυθμίσεις ξέφυγαν από τον έλεγχο εκείνων που τις σχεδίασαν, προκαλώντας την επιδείνωση της οικονομικής κρίσης, πυροδοτώντας πολιτικές συγκρούσεις και ενεργοποιώντας τις αποσχιστικές τάσεις πολλών εθνοτήτων που ένιωθαν ότι καταπιέζονται. Η εμφάνιση αυτών των αποσταθεροποιητικών ταραχών σε μια κοινωνία, η οποία μέχρι τότε ελεγχόταν αυστηρά και ολοκληρωτικά από τα πάνω, επιβεβαίωνε για άλλη μια φορά τις αναλύσεις του Τοκβίλ στο σπουδαίο έργο του «Το παλαιό καθεστώς και η επανάσταση» (εκδόσεις «Πόλις», 2006). Σύμφωνα με τον Τοκβίλ, η απόπειρα να μεταρρυθμιστεί ένα ανελεύθερο και εξαιρετικά άκαμπτο καθεστώς είναι πιθανότερο να καταλήξει, όχι στη βελτίωσή του, αλλά στην πτώση του.

Και είναι μια τρομερή ειρωνεία της ιστορίας το ότι έτυχε στο κομμουνιστικό σύστημα να γνωρίσει εκείνη τη «γενική κρίση» και την κατάρρευση, που ο παγκόσμιος κομμουνισμός είχε πιστέψει και προφητέψει ότι θα πραγματοποιούνταν στον καπιταλιστικό κόσμο. Ο σοβιετικός κομμουνισμός, ο οποίος φιλοδοξούσε να είναι «επιστημονικός», ικανός δηλαδή όσο καμιά άλλη πολιτική δύναμη να «σχεδιάζει» το παρόν και το μέλλον, έχασε πλήρως τον έλεγχο του εαυτού του, της ίδιας της εξουσίας του, και οδηγήθηκε σε μια καταστροφική κρίση.

Στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης η περεστρόικα του Γκορμπατσόφ προκάλεσε μιαν αλυσιδωτή αντίδραση μαζικών κινητοποιήσεων και εξεγέρσεων ενάντια στον κομμουνισμό, που είχε ως αποτέλεσμα την κατάρρευση όλων των καθεστώτων που εγκαθιδρύθηκαν μετά το 1945. Ετσι τα καθεστώτα, που γεννήθηκαν με τη φιλοδοξία να αποτελέσουν αυθεντική έκφραση του λαού, αποκαλύφθηκαν σε τέτοιο σημείο αντιλαϊκά, ώστε να καταρρεύσουν υπό την πίεση μιας γιγάντιας λαϊκής αντίθεσης. Και κατά την πτώση τους, δεν υπήρξε σχεδόν κανείς που να θέλει να παλέψει για να τα διατηρήσει -πράγμα που καθρεφτίζει εύγλωττα την ηθική και πολιτική χρεοκοπία τους και φωτίζει τον συνδυασμό ιδεολογικού ψεύδους και πολιτικής καταπίεσης, πάνω στον οποίο βασιζόταν για πολλά χρόνια ο «σοσιαλισμός» τους.

Ποτέ άλλοτε στο παρελθόν μια τέτοιας ιστορικής σημασίας πολιτική και κοινωνική αλλαγή -όπως η κατάρρευση της σοβιετικής «αυτοκρατορίας»- δεν έγινε ειρηνικά και αναίμακτα. Στην πραγματικότητα βέβαια, η ειρηνική κατάρρευση του ανατολικοευρωπαϊκού κομμουνισμού δεν οφειλόταν μόνον στην κινητοποίηση των λαών, αλλά πρέπει να αποδοθεί κυρίως στη θεμελιώδη αλλαγή προσανατολισμού της σοβιετικής εξωτερικής πολιτικής υπό τον Γκορμπατσόφ. Η λαϊκή αντίθεση στα διάφορα κομμουνιστικά καθεστώτα είχε εκδηλωθεί έντονα και στο παρελθόν, όπως δείχνουν οι ταραχές στην Τσεχοσλοβακία και την Ανατολική Γερμανία το 1953, οι εξεγέρσεις στην Πολωνία και την Ουγγαρία το 1956, η ευρεία συναίνεση στην «Ανοιξη της Πράγας» το 1968 και η άνοδος της «Αλληλεγγύης» στην Πολωνία στα 1980-81. Αυτό που άλλαξε το 1989, σε σχέση με τις προηγούμενες κρίσεις στην Ανατολική Ευρώπη, δεν ήταν τόσο το εύρος της λαϊκής αντίθεσης στα καθεστώτα που υποστήριζε η ΕΣΣΔ όσο η συνολική κατεύθυνση της σοβιετικής πολιτικής. Αν στο παρελθόν η Σοβιετική Ενωση είχε κάνει το παν για να καταπνίξει κάθε μορφή πολιτικού φιλελευθερισμού ή εκδημοκρατισμού στις χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας, στα τέλη του 1989 δεν απέμεναν αμφιβολίες για το γεγονός ότι η Ανατολική Ευρώπη μπορούσε ανεμπόδιστα να προχωρήσει σε σημαντικές οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, χωρίς τον φόβο μιας σοβιετικής στρατιωτικής επέμβασης. Και μολονότι ο Γκορμπατσόφ δεν είχε την πρόθεση να διαλύσει το σοβιετικό μπλοκ και δεν είχε προβλέψει ότι οι αλλαγές, που ο ίδιος είχε εγκαινιάσει, θα οδηγούσαν στο γρήγορο τέλος του κομμουνισμού, αυτός ακολούθησε με συνέπεια την πολιτική του, της αποφυγής χρήσης βίας.

• «Ευγνωμοσύνη στον Γκορμπατσόφ»

«Πριν από 20 χρόνια έπεσε ειρηνικά το Τείχος του Βερολίνου. Για εμένα κάθε επέτειος είναι εντελώς ιδιαίτερη ημέρα ανασκόπησης και χαράς. Σήμερα, όμως, βιώνουμε την εξασθένηση της συνείδησης για τη σημασία εκείνου του απαξιωτικού για το Βερολίνο κτίσματος. Το Τείχος δεν διχοτομούσε μόνον μια μεγαλούπολη χωρίζοντας οικογένειες -το Τείχος ήταν και σύμβολο για τη διχοτόμηση της Γερμανίας, αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης σε ελεύθερο και ανελεύθερο κόσμο.

Είμαι βαθύτατα πεπεισμένος ότι εάν το 1989 δεν έπεφτε το Τείχος, δεν θα είχε συντελεστεί η επανένωση της Γερμανίας και πως οι εξελίξεις σε όλο τον κόσμο θα είχαν πάρει εντελώς διαφορετική τροπή. Μεγάλο μέρος της πολιτικής αποκλιμάκωσης της έντασης μεταξύ Ανατολής και Δύσης οφείλεται στην υποστήριξη των ΗΠΑ, του ΝΑΤΟ και του Μιτεράν, ενώ απεριόριστη ευγνωμοσύνη αξίζει στον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, που χάραξε τον δρόμο της γκλάσνοστ και της περεστρόικα -αλλά και που επέλεξε την ειρήνη και δεν κινητοποίησε εκείνον τον Νοέμβριο τα ρωσικά τεθωρακισμένα».

Χέλμουτ Κολ, καγκελάριος της Δυτ. Γερμανίας 1982-1988

(από τον πρόλογο του βιβλίου του «Die Mauer» – «Το Τείχος»)

• «Ως πολιτικός μπορεί να έχασα…»

«Δεν θυμάμαι πολλές λεπτομέρειες (από την πτώση) αλλά δεν ήταν απροσδόκητη. Μεγάλες αλλαγές ήταν σε εξέλιξη στη Σοβιετική Ενωση και στην ανατολική Ευρώπη. Από την εποχή του πολέμου, ένα μεγάλο πρόβλημα είχε παραμείνει άλυτο: αυτό μιας διαιρεμένης Ευρώπης, που αφορούσε κυρίως τους Γερμανούς (…). Θα μπορούσε η πτώση του Τείχους να μην είχε οδηγήσει σε κατάρρευση του κομμουνισμού; Ναι, πιθανώς. Αν ο πρόεδρος Ερικ Χόνεκερ είχε αρχίσει τις μεταρρυθμίσεις για τον εκδημοκρατισμό της χώρας δύο ή τρία χρόνια νωρίτερα. Ο κόσμος το ήθελε. Σε όλες τις άλλες χώρες η αλλαγή προχωρούσε. Η ΕΣΣΔ, προπύργιο του σοσιαλισμού, άλλαζε. Ο Χόνεκερ δεν έκανε τίποτα (…). Η ΕΣΣΔ άλλαζε με μια νέα γενιά ηγετών. Δίχως τις αλλαγές αυτές, ο Ρίγκαν θα μπορούσε να χορέψει όποιον χορό ήθελε στο Βερολίνο. Το Τείχος θα ήταν ακόμα εκεί (…). Είναι οι εσωτερικές συγκρούσεις για το μέλλον της ΕΣΣΔ που βρίσκονται στη ρίζα της κατάρρευσής της. Μέχρι την τελευταία στιγμή πίστευα ότι η ένωση των δημοκρατιών μας μπορούσε να επιβιώσει. Εγιναν λάθη. Η δημοκρατία της Ρωσίας κυβερνιόταν από ανθρώπους που ενεργούσαν κατά της περεστρόικα… ήταν σαν τα ζώα, διψασμένοι για εξουσία και κατέστρεψαν τη χώρα, την ένωση, την οικονομία και το ίδιο το μέλλον τους (…). Ως πολιτικός μπορεί να έχασα, όμως οι πολιτικές που υπερασπίστηκα βοήθησαν να γίνουν οι αναγκαίες μεταρρυθμίσεις ώς το 1991. Η περεστρόικα έφτασε σε ένα σημείο χωρίς επιστροφή. Εχασα, αλλά η περεστρόικα κέρδισε».

Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, τότε, γενικός γραμματέας Κ.Ε. Κομμουνιστικού Κόμματος ΕΣΣΔ (Le Temps / Ελβετία)

• «Ηταν για μένα μεγάλη έκπληξη»

«Μου είναι δύσκολο να θυμηθώ πού ήμουν (όταν άρχισε να διαλύεται το Τείχος). Ημουν πιθανώς στο γραφείο μου και το πληροφορήθηκα πριν γίνει επισήμως γνωστό. Παραδέχομαι ότι για μένα ήταν μεγάλη έκπληξη. Ημουν στο Βερολίνο στις 6 και 7 Οκτωβρίου. Και ο Γκορμπατσόφ ήταν εκεί για μια μεγάλη εκδήλωση που είχε οργανώσει ο Χόνεκερ, με αφορμή την 40ή επέτειο από τη δημιουργία της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Ο κόσμος περνούσε μπροστά από τη σκηνή και φώναζε: “Γκόρμπι, Γκόρμπι, βοήθησέ μας”. Πήγα στον Γκορμπατσόφ και του είπα. “Τελείωσε. Ηρθε το τέλος”. Παραδέχτηκε ότι αυτό ήταν το τέλος. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι η πτώση του Τείχους ήταν απλώς μια τυπική υπόθεση (…) Με υπερηφάνεια λέω ότι ήμουν μέρος της διαδικασίας. Παράδοξο, πράγματι. Εγώ, ο αυτουργός ενός στρατιωτικού νόμου αλλά και συναυτουργός των αλλαγών που έγιναν τη δεκαετία του ‘80, που είχαν σημαντικές διαστάσεις, όχι μόνο για την Πολωνία (…) Μπορεί να φαίνεται ακατανόητο ότι εγώ, άνθρωπος του παλιού καθεστώτος, μπορώ σήμερα να λέω ότι οι αλλαγές ήταν απολύτως αναγκαίες για την Πολωνία και όλη την Ευρώπη (…) Ο κομμουνισμός, η βίβλος του κομμουνισμού δημιουργήθηκε όχι κατά μήκος του Βόλγα, αλλά κατά μήκος του Ρήνου. Και ήταν γεμάτη ελκυστικές και ευγενείς ιδέες, εν μέρει ουτοπικές, αν και πιστεύω ότι παραμένουν σε ισχύ από φιλοσοφική και ηθική άποψη. Σε κάθε περίπτωση πάντως ο σταλινισμός αμαύρωσε την ιδεολογία του κομμουνισμού».

Στρατηγός Βόιτσεκ Γιαρουζέλσκι, τότε πρωθυπουργός Πολωνίας (Euronews)

• «Δεν μελετήσαμε τη διεύρυνση»

«Το γεγονός μάς συντάραξε και περιμέναμε να δούμε εάν επρόκειτο να εξελιχθεί ειρηνικά. Δεν ξέραμε πώς θα αντιδρούσε η αστυνομία ή την αντίδραση της κομμουνιστικής ηγεσίας. Παρακολουθούσαμε προσεκτικά ό,τι συνέβαινε. Αυτό που είχε σημασία όμως, ήταν ό,τι ακολούθησε τις επόμενες εβδομάδες. Ο καγκελάριος Κολ και ο Γκορμπατσόφ, αλλά και ο πρόεδρος Μπους ο πρεσβύτερος, ενέτειναν την επικοινωνία τους, ώστε να προλάβουμε επεισόδια που θα μπορούσαν να κοστίσουν τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους. Περιμέναμε να δούμε τι θα συμβεί. Επικεφαλής κρατών και κυβερνήσεων συναντήθηκαν στα Ηλύσια Πεδία, καθώς η Ε.Ε. ήταν υπό γαλλική προεδρία. Αρχίσαμε να εξηγούμε ότι δεν υπήρχε κάτι που να προκαλεί ανησυχία, αν και πολλοί ενίσταντο στη γερμανική ενοποίηση. Δουλέψαμε πολύ σκληρά προς αυτή την κατεύθυνση. Τον Απρίλιο του 1990 το σύνολο της ευρωπαϊκής κοινότητας αναγνώρισε την πρόθεση της Γερμανίας για ενοποίηση (…) Μου έδωσε μεγάλη χαρά ότι ανοίξαμε την αγκαλιά μας στις χώρες που αναδύονταν από τον ολοκληρωτισμό (…) ζήτησα, ωστόσο, από την κοινότητά μας, το σπίτι που μοιραζόμαστε, να προετοιμαστεί για να εντάξει ακόμα δέκα χώρες. Αλλά απέτυχα. Ηταν στη σύνοδο της Λισαβόνας, το 1992. Λυπάμαι που δεν βάλαμε το σπίτι μας σε τάξη και δεν μελετήσαμε πώς θα είναι η Ευρώπη των 25 ή των 27 πριν να καταλήξουμε σε συμπεράσματα για τη διεύρυνση».

Ζακ Ντελόρ, τότε πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Euronews)

• ΤΟ ΤΕΙΧΟΣ

• Τα 167,8 χιλιόμετρα του Τείχους

• Στις 13 Αυγούστου του 1961 η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας προχώρησε σε μια κίνηση που ποτέ μέχρι τότε δεν είχε το ανάλογό της στην ιστορία.

Αιφνιδιάζοντας τους πάντες, έκοψε την πόλη του Βερολίνου στα δύο, υψώνοντας ένα αδιαπέραστο Τείχος, φυλακίζοντας έναν ολόκληρο λαό στο όνομα του σοσιαλισμού, χωρίζοντας μια χώρα στα δύο, οικογένειες, συγγενείς, φίλους και γνωστούς. Στη συνέχεια, για όποιον τολμούσε να περάσει αυτό το Τείχος χωρίς την άδεια των αρχών, οι προοπτικές ήταν δύο: θάνατος ή φυλακή. Η επίσημη εκδοχή του καθεστώτος του Ανατολικού Βερολίνου ονομαζόταν «Αντιφασιστικό τείχος προστασίας». Ομως ακόμη και οι πέτρες γελούσαν με την ονομασία αυτή, καθώς η αλήθεια ήταν πολύ διαφορετική.

Οταν το φθινόπωρο του 1989 το Τείχος κατέρρευσε μέσα σε μια νύχτα, οι ηγέτες του κομμουνιστικού καθεστώτος (στις δίκες που ακολούθησαν και αφορούσαν τους θανάτους όσων επιχείρησαν να δραπετεύσουν) με απολογητικό ύφος έλεγαν ότι δεν ευθύνονται αυτοί για το Τείχος ούτε για τις δολοφονίες, καθώς στην πραγματικότητα εκτελούσαν οδηγίες των Σοβιετικών. Παραδεχόταν ότι η χώρα τους στην ουσία ήταν ένας δορυφόρος της Μόσχας, μια αποικία, όπου οι ίδιοι δεν είχαν καμία ουσιαστική εξουσία, ειδικά επί θεμάτων όπως το κλείσιμο των συνόρων. Τα λεγόμενα αυτά επιβεβαίωσε πρόσφατα και η ιστορική έρευνα του Πανεπιστημίου Χούμπολντ του ανατολικού Βερολίνου. Ο καθηγητής Ματίας Ουλ ανακάλυψε στο ρωσικό ιστορικό αρχείο της Μόσχας μια τηλεφωνική συνομιλία μεταξύ του ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικήτα Χρουστσόφ και του γ.γ. του Κ.Κ. της ΛΔΓ Βάλτερ Ούλμπριχτ. Δύο εβδομάδες πριν ξεκινήσει το χτίσιμο του Τείχους, ο Χρουστσόφ ήταν πολύ ανήσυχος και θορυβημένος για τη συνεχιζόμενη αιμορραγία εργατικού και ειδικευμένου προσωπικού από την Ανατολή προς τη Δύση. Από το 1949 έως το 1961 3,5 εκατ. πολίτες είχαν εγκαταλείψει «το πρώτο γερμανικό κράτος εργατών και αγροτών» για μια καλύτερη ζωή στη Δύση. Ειδικά μέσα στο Βερολίνο, η καθημερινή σύγκριση από τους πολίτες του καπιταλισμού με τον σοσιαλισμό ήταν συντριπτική υπέρ του πρώτου, ειδικά σε θέματα κατανάλωσης και ελευθεριών.

Ετσι λοιπόν ο Χρουστσόφ στις αρχές Αυγούστου του 1961 τηλεφωνεί στον Ούλμπριχτ και λέει καθαρά, σύμφωνα με τα σοβιετικά αρχεία, να προχωρήσει στο κλείσιμο των συνόρων μέσα στην πόλη του Βερολίνου, που τυπικά ήταν χωρισμένη σε τέσσερις τομείς, αλλά ουσιαστικά σε δύο, τον Σοβιετικό και τον Δυτικό. Για το πώς θα παρουσιαστεί στην κοινή γνώμη ο Χρουστσόφ είχε τη λύση: «Θα κάνουμε μια κοινή ανακοίνωση. Εκεί εσείς θα λέτε ότι μας παρακαλέσατε να κλείσουμε τα σύνορα, για το καλό των σοσιαλιστικών χωρών. Οτι εμείς το δεχτήκαμε και μετά από παράκλησή μας προχωρήσατε στις ενέργειές σας. Πρέπει όμως να μην το μάθει κανείς. Ολα να γίνουν με απόλυτη μυστικότητα, γιατί θα έχουμε νέο κύμα φυγής…».

• Το Τείχος

Υπεύθυνος για την ανέγερση του πρώτου προσωρινού Τείχους ήταν ο Εριχ Χόνεκερ, διάδοχος του Ούλμπριχτ. Οι κατασκευαστές του ακολούθησαν ακριβώς τη συμφωνία μοιρασιάς του Βερολίνου με τους Δυτικούς συμμάχους. Αποτέλεσμα, σπίτια να κοπούν στη μέση, γειτονιές να χωριστούν, άνθρωποι να παγιδευτούν ξαφνικά στην ανατολική μεριά χωρίς προοπτική να ξαναδούν τους δικούς τους. Εκείνες τις ημέρες του Αυγούστου το ‘61 στο κέντρο του Βερολίνου εξελίχθηκαν δραματικές καταστάσεις που σημάδεψαν για πάντα όσους τις έζησαν. Στα χρόνια που ακολούθησαν το Τείχος και οι συνεχείς εξελίξεις του έγιναν μια μορφή ψύχωσης για το καθεστώς του Ανατολικού Βερολίνου. Τα τούβλα αντικαταστάθηκαν από ειδικής κατασκευής πλάκες από μπετόν ύψους 4 μέτρων. Οσα κτήρια υπήρχαν δίπλα στο Τείχος από την ανατολική του πλευρά γκρεμίστηκαν και δημιουργήθηκε μια ζώνη σκεπασμένη με άμμο, που ονομάστηκε «νεκρή ζώνη». Εκεί μπορούσαν να περιπολούν μόνο συνοριακοί φύλακες. Οποιος πολίτης βρισκόταν μέσα στη νεκρή ζώνη, δύσκολα επιζούσε. Τη ζώνη αυτή ακολουθούσε ένα μικρότερο τείχος ύψους τριών μέτρων. Ανάμεσα στα δυο τείχη, το εξωτερικό και το εσωτερικό, υπήρχαν αντιαρματικά εμπόδια, νάρκες, ηλεκτροφόρα σύρματα. Κάθε εκατό μέτρα και μια ανυψωμένη σκοπιά (συνολικά 302) με προβολείς το βράδυ και εκπαιδευμένα σκυλιά που περιπολούσαν με στρατιώτες του Λαϊκού Στρατού. Το Τείχος είχε συνολικό μήκος 167,8 χιλιόμετρα. Τα 45 από αυτά ήταν μέσα στο κέντρο του Βερολίνου και τα υπόλοιπα περικύκλωναν το Δυτικό Βερολίνο. Οι κάτοικοι του Δυτικού Βερολίνου ζούσαν δίπλα στο Τείχος, ενώ αυτοί του Ανατολικού το έβλεπαν μόνο από μακριά, αφού σε απόσταση 200 μέτρων από αυτό απαγορευόταν να πλησιάσει απλός πολίτης. Τα σπίτια του Ανατολικού Βερολίνου που ήταν κοντά στο Τείχος, και είχαν θέα τη Δύση, ήταν προνομιούχα και σε αυτά και για λόγους ασφαλείας ζούσαν μόνο στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος. Η ΛΔΓ πλήρωνε ένα μεγάλο ποσό κάθε χρόνο για τη συντήρηση του Τείχους, παρ’ ότι οι ελλείψεις σε αγαθά πρώτης ανάγκης ήταν μεγάλες για τον πληθυσμό. Συνολικά, η ανέγερσή του κόστισε 1,8 δισ. μάρκα.

Πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι μέσα στο Βερολίνο έχασαν 206 άνθρωποι τη ζωή τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις δολοφονήθηκαν από πυρά συνοριακών φρουρών, στην προσπάθειά τους να περάσουν στη Δύση.

• Εχουν δαπανηθεί 2 τρισ. ευρώ από το 1989

• Μια επιτυχημένη ιστορία». Με τον τίτλο αυτό το Γερμανικό Οικονομικό Ινστιτούτο παρουσίασε τα στοιχεία έρευνας που πραγματοποίησε για την οικονομική κατάσταση των κρατιδίων που ανήκαν στην πρώην Ανατολική Γερμανία, είκοσι χρόνια μετά την πτώση του Τείχους.

Στα θετικά στοιχεία, το γεγονός ότι η οικονομία στις περιοχές της ανατολικής Γερμανίας έχει ξεπεράσει σχετικά γρήγορα το σοκ της δεκαετίας του ‘90 και έχει φτάσει το 70% των δεικτών και της δυναμικότητας των δυτικογερμανικών κρατιδίων. Αρνητικό στοιχείο, η αιμορραγία εργατικού δυναμικού προς τη Δύση και η γήρανση του πληθυσμού στις πρώην ανατολικές περιοχές.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Γερμανικού Οικονομικού Ινστιτούτου, από το 1989 μέχρι σήμερα έχουν δαπανηθεί 2 τρισ. ευρώ για την ανοικοδόμηση και την ενίσχυση της οικονομίας στην πρώην ΛΔΓ. Το μεγαλύτερο μέρος τους από το «οικονομικό πακέτο αλληλεγγύης», το οποίο περιλαμβάνει και τον «φόρο αλληλεγγύης», δηλαδή το 5% του φόρου εισοδήματος που πληρώνουν οι Δυτικογερμανοί για την πρώην Ανατολική Γερμανία. Σύμφωνα με το Ινστιτούτο, οι οικονομικές ενέσεις προς την Ανατολή θα συνεχιστούν τουλάχιστον μέχρι το 2019. Το ένα τρίτο των ποσών που έχουν δαπανηθεί εκεί αφορά τις υποδομές.

Σύμφωνα με την έκθεση, η βιομηχανία στην ανατολική Γερμανία έχει κάνει πολύ μεγάλα βήματα τα τελευταία χρόνια, κάλυψε το σοκ της δεκαετίας του ‘90 και η παραγωγικότητα έχει φτάσει στο 80% του επιπέδου της Δύσης. Βέβαια στην Ανατολή πρόκειται για σαφώς μικρότερες βιομηχανικές μονάδες από ό,τι στη Δύση. Ο μέσος όρος απασχόλησης προσωπικού στις επιχειρήσεις εκεί φτάνει τα 20 άτομα.

Το ποσοστό της βιομηχανικής παραγωγής, στο σύνολο της Γερμανίας, ήταν στην Ανατολή το 1992 στο 3,4%, ενώ σήμερα έχει φτάσει στο 10%. Αντίστοιχα οι εξαγωγές αυξήθηκαν από 12% στο 33%, παραμένουν όμως πολύ χαμηλότερες από το ποσοστό των δυτικογερμανικών εξαγωγών.

Τα τελευταία είκοσι χρόνια οι μισθοί έχουν αυξηθεί θεαματικά στην πρώην Ανατολική Γερμανία και έφτασαν στο 86% του επιπέδου των μισθών της δυτικής Γερμανίας.

Στα προτερήματα της οικονομίας στην πρώην Ανατολική Γερμανία, το χαμηλότερο κόστος παραγωγής, η ευελιξία και οι άριστες υποδομές εξαιτίας των μεγάλων έργων που έγιναν εκεί τα τελευταία χρόνια.

Η ανεργία σταθεροποιείται αν και παραμένει σε υψηλότερα επίπεδα από τη Δύση.

Μέσα στα 20 τελευταία χρόνια, πάνω από 3,5 εκατομμύρια Ανατολικογερμανοί μετανάστευσαν στη δυτική Γερμανία αναζητώντας εργασία, συνολικά πρόκειται για το 14% του πληθυσμού της πρώην ΛΔΓ. Εξαιτίας αυτών των μετακινήσεων υπάρχει και μεγάλη έλλειψη ειδικευμένου προσωπικού στην περιοχή. Η δημογραφική αιμορραγία της πρώην Ανατολικής Γερμανίας έχει φέρει και ένα άλλο πρόβλημα, αυτό της ευρείας γήρανσης του πληθυσμού, που βρίσκεται σε πολύ υψηλά επίπεδα σε σχέση με τον μέσο όρο της Γερμανίας συνολικά.

Τι υποτίμησε ο Ελ. Βενιζέλος

Δύο πράγματα, ωστόσο, στα οποία όντως ο Βενιζέλος δεν απέδωσε τότε τη δέουσα βαρύτητα, ήταν οι εφεδρείες του εθνικισμού των Τούρκων, ιδίως όταν αυτοί θα αγωνίζονταν για την εθνική επιβίωσή τους, και η διαφαινόμενη στήριξη των εθνικιστών από τους μπολσεβίκους. Του πρώτου η υποτίμηση φαίνεται από αυτά που θα υποστήριζε απαντώντας στον Lloyd George στις 5 Οκτωβρίου 1920, περί «κοπώσεως» των Τούρκων και ελπιζόμενης κατά βάθος και από αυτούς επιβολής της ειρήνης από τις προελαύνουσες ελληνικές δυνάμεις. Η υποτίμηση του δεύτερου, δηλαδή των καθοριστικών συνεπειών που θα είχε η ανταπόκριση της Μόσχας στο τολμηρό άνοιγμα του Κεμάλ –κυρίως για την οργάνωση αξιόμαχου εθνικιστικού στρατού– αποτελεί και ιστορικό παράδοξο: Είναι όντως ανυπολόγιστο το πόσο διευκόλυνε την ευνοϊκή για την Ελλάδα εξέλιξη των επεκτατικών της βλέψεων η απουσία της τσαρικής Ρωσίας από τη διεθνή σκηνή το 1918 – 1920, αλλά και το πόσο έμελλε να συμβάλει στην καταστροφή του βενιζελικού επιτεύγματος η συμμαχία της σοβιετικής Ρωσίας με την κεμαλική Τουρκία τα αμέσως επόμενα χρόνια.

Ηδη τον Αύγουστο του 1920, οι μπολσεβίκοι επετίθεντο κατά των Αρμενίων, και τον Σεπτέμβριο το ίδιο θα έκαναν οι κεμαλικοί από το Νότο, εδραιώνοντας την απευθείας επαφή μεταξύ Αγκυρας και Μόσχας. Και αυτό καθιστά ακόμα βαρύτερο το σφάλμα του Βενιζέλου να επιβάλει ελληνική στρατιωτική αδράνεια από τον Αύγουστο του 1920, την επαύριο των θριάμβων της πρώτης εκστρατείας, όταν το κεμαλικό κίνημα βρισκόταν στα πρόθυρα της διάλυσης. Σε συνδυασμό με την παρορμητική του απόφαση και την εμμονή στη διεξαγωγή εκλογών, θα στοίχιζε στον Βενιζέλο την απώλεια της εξουσίας, και στην Ελλάδα αυτήν του μικρασιατικού Ελληνισμού. Φυσικά, ήταν αδύνατον –αλλά και δεν θέλησε– να υπολογίσει τον φανατισμό και την πολιτική αγνωμοσύνη των τότε Ελλήνων. Ούτε μπορούσε, φυσικά, να διανοηθεί την καταστροφική πολιτική των παντελώς ακατάλληλων για τις περιστάσεις διαδόχων του. Εν πάση περιπτώσει, όπως γράφηκε πρόσφατα σε εξάτομη ιστορία του τουρκικού εθνικιστικού κινήματος, που εκδόθηκε από την Τουρκική Ιστορική Εταιρεία –μαρτυρία βαρύνουσα διπλά δηλαδή– γεγονός παραμένει ότι οι συνθήκες των Σεβρών, «όπως υπογράφηκαν, συνιστούσαν έναν τρομερό θρίαμβο για την Ελλάδα, μια κορύφωση που άρμοζε στις πονηρές και δόλιες, αλλά λαμπρές και εύστοχες μεθόδους (deceitful but brilliant wheeling and dealing) που ο Βενιζέλος είχε μετέλθει τα προηγούμενα δύο χρόνια. Αν είχαν πλήρως εφαρμοσθεί, η Ελλάδα θα είχε αναδειχθεί η κυριότερη δύναμη της Ανατολικής Μεσογείου, όπως είχαν σχεδιάσει και ελπίσει ο Lloyd George και ο Βενιζέλος».*

* St. J. Shaw, From Empire to Republic, the Turkish War of National Liberation, 1918 – 1923, Αγκυρα (T­rk Tahri Kumuru Basimevi) 2000, III, 1, 1149.

• Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 01/11/2009

Μετά την υπογραφή… της Συνθήκης των Σεβρών

10.08.1920

Στο δημαρχείο των Σεβρών, υπογράφτηκαν οκτώ συνολικά συνθήκες, τέσσερις από τις οποίες αφορούσαν άμεσα την Ελλάδα, με σημαντικότερη τη συνθήκη ειρήνης με την Τουρκία.

08.1920

Ο Βενιζέλος επέβαλε ελληνική στρατιωτική αδράνεια, επαύριο των θριάμβων της πρώτης εκστρατείας, όταν το κεμαλικό κίνημα βρισκόταν στα πρόθυρα της διάλυσης. Ταυτόχρονα, οι μπολσεβίκοι επετίθεντο κατά των Αρμενίων.

09.1920

Οι κεμαλικοί επετίθεντο κατά των Αρμενίων από το νότο, εδραιώνοντας την απευθείας επαφή μεταξύ Αγκυρας και Μόσχας.

1925

Θα διεξαγόταν δημοψήφισμα στην ελληνική ζώνη της Μικράς Ασίας, που σίγουρα θα ενέκρινε την προσάρτηση της Σμύρνης και σημαντικής ενδοχώρας στην Ελλάδα.

1935

Θα διενεργούνταν δημοψήφισμα στη Ρόδο, που θα αποφάσιζε την ένωση με την Ελλάδα.

Ο μεγαλύτερος θρίαμβος του Ελληνισμού

• Του Νικου Πετσαλη-Διομηδη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 01/11/2009

Στο δημαρχιακό μέγαρο των Σεβρών, στην όχθη του Σηκουάνα πέντε χιλιόμετρα από το κέντρο των Παρισίων, υπογράφηκαν στις 10 Αυγούστου 1920 οκτώ συνολικά συνθήκες ή συμφωνίες, τέσσερις από τις οποίες αφορούσαν άμεσα την Ελλάδα. Σημαντικότερη από αυτές, η συνθήκη ειρήνης με την Τουρκία, που συνέπεσε με την έβδομη επέτειο της συνθήκης του Βουκουρεστίου, κάτι που ο Βενιζέλος ανέφερε με πρόσθετη υπερηφάνεια στο διάγγελμά του προς τον ελληνικό λαό. Το μέγεθος του ελληνικού θριάμβου ήταν όντως τεράστιο. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία διαμελιζόταν, τιθέμενη υπό συμμαχική απαγόρευση, ενώ η Ελλάδα αποκτούσε -χωρίς υπολογισμό τής υπό εντολήν ακόμα ζώνης στη Μικρά Ασία- πληθυσμό 5.531.474 και έκταση 150.833 τ. χλμ, τη μεγαλύτερη στην ιστορία της. Προσαρτούσε όλη τη Θράκη, σχεδόν ώς την Τσατάλτζα, τα νησιά του βορείου Αιγαίου (Ιμβρο, Τένεδο, Λήμνο, Σαμοθράκη, Λέσβο, Χίο, Σάμο και Ικαρία), και -από την Ιταλία, στην οποία τα παραχωρούσε η Τουρκία- το Καστελλόριζο και τα Δωδεκάνησα εκτός της Ρόδου, που θα έχαιρε ευρείας αυτονομίας ώσπου η Αγγλία να παραχωρήσει στην Ελλάδα την Κύπρο, και εν πάση περιπτώσει όχι πριν από 15 χρόνια. Η Σμύρνη και σημαντική ενδοχώρα -22.936 τ. χλμ. με πληθυσμό 960.000- παρέμεναν υπό τουρκική επικυριαρχία (suzerainty), αλλά μόνο για πέντε χρόνια, αφού δημοψήφισμα που θα διεξαγόταν το 1925 σίγουρα θα ενέκρινε την προσάρτησή τους στην Ελλάδα. Τότε, η έκτασή της θα έφθανε τις 174.000 τ. χλμ. και ο πληθυσμός της τα 6.500.000.

Η συνθήκη για τη Θράκη μεταβίβαζε τη Δυτική Θράκη από τους εγγυητές και θεσμοφύλακες Συμμάχους στην Ελλάδα. Εξασφάλιζε το διαμετακομιστικό εμπόριο της Βουλγαρίας, παραχωρώντας της δικαιώματα -προς μελλοντική ρύθμιση- στα λιμάνια του Αιγαίου που προσαρτούσε η Ελλάδα, ενώ η Αλεξανδρούπολη κηρυσσόταν λιμάνι «διεθνούς συμφέροντος». Η ελληνο-ιταλική συνθήκη για τα Δωδεκάνησα όριζε βασικά ότι η Ιταλία παραιτείτο από τα δικαιώματά της επί των νησιών και νησίδων που κατείχε στο Αιγαίο, εκτός της Ρόδου, στην οποία θα διενεργείτο δημοψήφισμα το 1935. Η τέταρτη συνθήκη των Σεβρών που αφορούσε την Ελλάδα, ρύθμιζε θεμελιώδη ζητήματα των μειονοτήτων της, και -μαζί με τη συνθήκη για τη Δυτική Θράκη- επρόκειτο να επιζήσει της Συνθήκης της Λωζάννης, το 1923. Σύμφωνα με αυτήν και με την εγγύηση της Κοινωνίας των Εθνών, η Ελλάδα αναγνώριζε ως Ελληνες υπηκόους τους Βούλγαρους και τους Οθωμανούς ή Αλβανούς -μόνη έμμεση μνεία του βορειοηπειρωτικού ζητήματος- που κατοικούσαν εδάφη τα οποία είχαν γίνει ελληνικά από το 1913.

Ηδη από τη στιγμή του θριάμβου, οι αντιπολιτευόμενοι κύκλοι των Αθηνών και ο πιστός στη βασιλική παράταξη Τύπος μείωναν την αξία του επιτεύγματος, διακηρύσσοντας πως η Βρετανία είχε υπογράψει τη συνθήκη «ατενίζοντας μετ’ ελπίδων» όσα δεν είχε ακόμα πετύχει στη Μέση Ανατολή, δι’ ίδιον δηλαδή καθαρά συμφέρον, όργανα του οποίου ήταν η βενιζελική Ελλάδα και ο Βενιζέλος προσωπικά. Επίσης, ότι η Γαλλία και η Ιταλία προσέβλεπαν ήδη στην επαναφορά του τουρκικού ζητήματος «επί τάπητος». Τα αόριστα αυτά, αλλά όχι αβάσιμα, στηριγμένα σε δημοσιεύματα του γαλλικού και ιταλικού Τύπου και στις επαφές των εκτός Ελλάδος βασιλικών, θα επεκαλούντο αργότερα και οι βασιλικές κυβερνήσεις, για να δείξουν πως η «απόπειρα αναθεωρήσεως» της Συνθήκης των Σεβρών, ήδη τον Φεβρουάριο του 1921, δεν ήταν αποτέλεσμα «της επελθούσης ταύτης ή εκείνης εν Ελλάδι μεταβολής», αλλά «η ιδέα της αναθεωρήσεως υφίστατο κατ’ αυτήν ακόμα την υπογραφήν αυτής». Επιχείρημα ευφυές μεν, και ισχυρό ίσως ως προς τη στάση της Γαλλίας, αλλά πολύ αδύναμο για να αιτιολογήσει -πόσω μάλλον να δικαιολογήσει- τα κατά συρροήν σφάλματα και την προοδευτικά παθητική πώρωση αυτών που θα κυβερνούσαν από τα μέσα Νοεμβρίου του 1920.

Για να μειώσει την εντύπωση του βενιζελικού θριάμβου, η βασιλική παράταξη πρόβαλε τότε και το γεγονός ότι τα σύνορα της Ελλάδος θα εκτείνονταν σε 1.270 χλμ. πίσω από τα οποία καιροφυλακτούσαν η Αλβανία, η Βουλγαρία, η Γιουγκοσλαβία και η Τουρκία, και σε άλλα 337 χλμ. στη Μικρά Ασία, συνολικά δηλαδή 1.607 χλμ., η φρούρηση των οποίων θα απαιτούσε τρεις ηλικίες κληρωτών. Επίσης, ότι περίπου 850.000 κάτοικοι της νέας Ελλάδος θα ήταν Τούρκοι ή Βούλγαροι και λιγότεροι από 4.700.000 Ελληνες, ενώ στην ελληνική ζώνη της Μικράς Ασίας μόνο οι μισοί κάτοικοι θα ήταν Ελληνες. Η μεν Βουλγαρία θα είχε πληθυσμό ανάλογο της Ελλάδος, αλλά η Γιουγκοσλαβία και η Τουρκία μεγαλύτερο, ενώ και η εχθρική γειτνίαση της Ιταλίας δεν μπορούσε να αγνοηθεί. Εκ των υστέρων ιδίως, οι απολογητές των μετανοεμβριανών κυβερνήσεων θα προσέθεταν και τα επιχειρήματα ότι, ενώ οι Τούρκοι θα αγωνίζονταν υπέρ βωμών και εστιών, οι Ελληνες θα πολεμούσαν σε άγνωστα εδάφη εν μέσω εχθρικών πληθυσμών και «υπό το κράτος της διχοστασίας», η οποία παρέλυε τις δυνάμεις του έθνους. Τα δύο τελευταία ευσταθούν αναντίρρητα, χωρίς ωστόσο και να συνηγορούν υπέρ της βασιλικής παράταξης, αφού αυτή τα γνώριζε καλά όταν αποφάσιζε να διεκδικήσει την εξουσία, και ιδίως να συνεχίσει την εξωτερική πολιτική του Βενιζέλου, υπό προφανώς δυσμενέστερες συγκυρίες.

Ως προς τον πληθυσμό της ελληνικής ζώνης στη Μικρά Ασία, από τις 960.000 οι 562.000, δηλαδή το 58,5%, ήταν Ελληνες, στους οποίους θα έρχονταν να προστεθούν περίπου 350.000 πρόσφυγες που θα επέστρεφαν στις εστίες τους. Οσο για την εχθρότητα των γειτόνων της, αυτή ήταν δεδομένη και η Ελλάδα την αντιμετώπιζε από καιρό με επιτυχία, την οποία θα εξασφάλιζε στο μέλλον η πολύπλευρη ισχυροποίησή της. Φυσικά τα σύνορά της θα ήταν εκτεταμένα και σε ορισμένα σημεία ευάλωτα, αλλά δίπλα στο μέγα επίτευγμα της Ελλάδος «των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών» ο κίνδυνος ήταν ασύγκριτα μικρός και η κινδυνολογία υστερόβουλη. Αλλά η πλήρης αποσιώπηση του γεγονότος ότι τα πάντα οφείλονταν στη διπλωματική δεινότητα του Βενιζέλου -ολιγόψυχη άρνηση επαίνου για τον μεγαλύτερο θρίαμβο της ελληνικής ιστορίας, παρά τις όποιες εκκρεμότητες- αποδυνάμωνε την όποια κριτική μιας πολιτικής την οποία, άλλωστε, η βασιλική παράταξη έμελλε να συνεχίσει, σφετεριζόμενη τον βενιζελικό άθλο.

Ελλάδα δύο ηπείρων και πέντε θαλασσών

• Οι Συνθήκες των Σεβρών αποτελούσαν μια υπέρτατη στιγμή διπλωματικής νίκης με την αναγνώριση αγώνων και δικαίων

• Επιμέλεια: Στεφανος Xελιδονης, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 01/11/2009

Στις 31 Ιουλίου 1920 (με το παλαιό ημερολόγιο) η «Κ» έφερε στην πρώτη σελίδα της κύριο άρθρο του εκδότη της, Γεωργίου Α. Βλάχου, με τίτλο «Η Συνθήκη των Σεβρών». Στις 28 Ιουλίου 1920 (10 Αυγούστου με το νέο ημερολόγιο), ο Ελευθέριος Βενιζέλος υπέγραφε στο δημαρχείο του παρισινού προαστίου τις Συνθήκες των Σεβρών, καθώς από τις οκτώ συνολικά συμφωνίες, τέσσερις αφορούσαν άμεσα την Ελλάδα. Στις Σέβρες το ελληνικό κράτος αποκτούσε τη μεγαλύτερη έκταση που θα κατελάμβανε ποτέ. Το 1832, την Ελλάδα όριζαν η Πελοπόννησος, η Στερεά Ελλάδα, η Εύβοια, οι Σποράδες και οι Κυκλάδες. Το 1864 οι Βρετανοί μας εκχώρησαν τις Ιονίους Νήσους. Το 1881, ήρθε η σειρά της Θεσσαλίας και μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους τα σύνορα μεγάλωσαν για να περιλάβουν τη νότια Ηπειρο, τη Μακεδονία, την Κρήτη και τα νησιά του Βορείου Αιγαίου (τα οποία, όμως, οι Τούρκοι δεν είχαν ακόμη αναγνωρίσει ως ανήκοντα στην ελληνική επικράτεια). Οι Συνθήκες των Σεβρών αποτελούσαν μιαν υπέρτατη στιγμή διπλωματικής νίκης για την Ελλάδα, που μόλις το 1897 έκειτο εν διαλύσει, ταπεινωμένη από την Τουρκία. Οι σκληροί αγώνες των Ελλήνων από το 1909 ανταμείβονταν με την επίσημη διεθνή αναγνώριση των δικαίων του Ελληνισμού και την αποδοχή μεγάλου μέρους των διεκδικήσεών του, ένα άλμα προς την πραγμάτωση της Μεγάλης Ιδέας. Μέχρι και στην «Κ», που ήταν παγίως αντιβενιζελική, ο Βλάχος αναγνώριζε πως η τουρκική συνθήκη αποτελούσε «σημαντικώτατον κεφάλαιον της ελληνικής πολιτικής ιστορίας». Τα ελληνικά σύνορα που ορίστηκαν στις Σέβρες, όμως, δεν έμελλε να κρατήσουν για πολύ. Μετά την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του Νοεμβρίου, ο ελληνικός στρατός θα εισχωρούσε στα βάθη της Μικράς Ασίας, σε μια καταδικασμένη πορεία. Τρία χρόνια μετά, τα σύνορα της χώρας και ο πληθυσμός της θα άλλαζαν ξανά, αυτή τη φορά με την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ισως η μοίρα της τουρκικής συνθήκης στις Σέβρες, που δεν επικύρωσε ποτέ κανένα από τα εμπλεκόμενα μέρη, να συνοψίζεται με τον πλέον κατάλληλο τρόπο στα γραφόμενα του Ουίνστον Τσώρτσιλ: «Πώς η Ελλάδα κέρδισε την αυτοκρατορία των ονείρων της ερήμην της και πώς την απέρριψε όταν ξύπνησε».